19اين مرتبه از ايمان نرسيده و در كنار كعبه آن را از خدا تقاضا مى‌كند! و اگر مراد از اسلام، همين اسلامى است كه ما بدان معتقديم، ديگر لازم نبود «لك» را بياورد. بنابراين، مراد از اسلام، عبوديت تام و تسليم كامل است كه با شأن حضرت ابراهيم سازگارى دارد. ¹2. از اين دعا و مانند آن، مطلب ديگرى استفاده مى‌شود و آن اين‌كه ابراهيم تنها به فكر خودش نبوده، بلكه به فكر ديگران هم بوده و براى سعادت آن‌ها نيز دعا كرده است و اين درسى است براى انسان‌ها كه در مقام دعا و مواقع استجابت آن، به فكر ديگران هم باشند.

و - آشنايى با مناسك

وَ أَرِنٰا مَنٰاسِكَنٰا . ²مرحوم طبرسى مى‌نويسد: مناسك جمع منسك - متعبدات - است؛ «النّسك في اللّغة العبادة. . . أو الذبيحة» . معناى آيه اين است كه: شرايع و مواضع آن را به ما بفهماند. اما با توجه به سياق آيه و كثرت استعمال «نُسك» در اعمال حج، معنايش اين مى‌شود كه: خدايا! هنگامى‌كه مرا امر به بازسازى كعبه كردى تا مردم را براى دعوت به حج فراخوانم، پس شرايع و مواضع آن را در حج به ما بياموز. همچنان‌كه در روايت آمده است: جبرئيل اعمال حج و مواضع آن را به ابراهيم عليه السلام تعليم داد. ³مؤيد اين وجه، قول برخى از مفسران؛ از خاصه و عامه است. ⁴اما علامه طباطبايى رحمه الله فرمود: مراد از «أَرِنٰا» تعليم و توفيق نيست، بلكه ارنا حقيقت عملى است كه از آنها صادر شده است. پس قهراً غرض از مناسك، آن اعمال و عباداتى است كه از آن‌ها صادر شده است، نه آن اعمالى‌كه بايد انجام داد. پس معنا اين مى‌شود: عبادتى را كه انجام داديم، حقيقت آن را به ما نشان بده. ⁵ز - توبه

وَ تُبْ عَلَيْنٰا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوّٰابُ الرَّحِيمُ . از آنجاكه حضرت ابراهيم و اسماعيل، دو پيامبر معصوم‌اند كه گناه از آن‌ها صادر نمى‌شود تا توبۀ در حق آن‌ها معنى‌دار شود، ازاين‌رو گفته‌اند ظاهر آيه مراد نيست و براى آن توجيهى انجام داده‌اند.

مرحوم طبرسى در اين مورد سه توجيه آورده‌اند:

1. اين جمله بر اساس تسبيح و تعبّد و انقطاع الى‌اللّٰه آمده تا مردم به آن‌ها اقتدا كنند.