95كه رمى از آن زمان تشريع شده است.

5. وقوف در عرفات: بعضى از رواياتى كه در ذيل آيۀ فوق و آيۀ: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ نقل شده، ظهور در اين دارد كه يكى از اعمال مناسك حج در زمان ابراهيم، وقوف در عرفات بوده است. عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ عَرَفَاتٍ، لِمَ سُمِّيَتْ عَرَفَاتٍ؟ فَقَالَ: إِنَّ جَبْرَئِيلَ عليه السلام خَرَجَ بِإِبْرَاهِيمَ عليه السلام يَوْمَ عَرَفَةَ فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ، قَالَ لَهُ جَبْرَئِيلُ: يَا إِبْرَاهِيمُ اعْتَرِفْ بِذَنْبِكَ وَ اعْرِفْ مَنَاسِكَكَ فَسُمِّيَتْ عَرَفَاتٍ لِقَوْلِ جَبْرَئِيلَ اعْتَرِفْ فَاعْتَرَفَ» . ¹3. بعد از ابراهيم تا ظهور اسلام

وجود حج در اين برهه از زمان هم جاى هيچ شك و شبهه نيست. علاوه بر آيات و رواياتى كه در آغاز اين فصل گذشت، آيات ديگرى هم دلالت بر وجود حج و كيفيت بعضى از مناسك حج در اين زمان خاص دارد كه شرح آنها در ذيل مى‌آيد.

1. قٰالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هٰاتَيْنِ عَلىٰ أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمٰانِيَ حِجَجٍ. . . . ²آيۀ مباركه، در مورد ازدواج حضرت موسى با يكى از دختران شعيب است كه مهريۀ دخترش، هشت سال كار قرار داده شد. از اين‌كه به‌جاى «ثمانى سنين» «ثمانى حجج» ذكر شده، فهميده مى‌شود كه در آن زمان، حج آن‌قدر معروف بوده كه معيار شمارش سال قرار مى‌گرفت و از سوى ديگر بيان‌گر اين مطلب است كه در هر سال يك‌بار حج صورت مى‌پذيرد؛ چنان‌كه امام صادق عليه السلام در پاسخ پرسش كننده‌اى كه پرسيد: آيا قبل از اسلام مردم حج انجام مى‌دادند؟ فرمود:

«نعم و تصديقه في القرآن قول شعيب حين قال لموسى حيث تزوّج عَلىٰ أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمٰانِيَ حِجَجٍ و لم يقل ثماني سنين» . ³2. وَ عَهِدْنٰا إِلىٰ إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْمٰاعِيلَ أَنْ طَهِّرٰا بَيْتِيَ لِلطّٰائِفِينَ وَ الْعٰاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ ⁴

پيمان الهى از دو پيامبر بزرگوار اين بود كه: كعبه را براى زائران و طواف‌كنندگان و معتكفان و ركوع و سجده‌گزاران؛ چه آنهايى كه الآن موجود هستند و چه آنان‌كه بعداً مى‌آيند، پاك و پاكيزه نگه بدارند؛ به‌خصوص با عنايت به اين‌كه اين مأموريت در اواخر عمر حضرت