94 2. حج در دوران حضرت ابراهيم عليه السلام

آن‌چه كه از نظر قرآن امر مسلّم، قطعى و انكار ناپذير مى‌باشد، وجود حج و احياى آن، در زمان حضرت ابراهيم است و اين مطلب را مى‌شود از آيات متعددى استفاده كرد كه صريح‌ترين آنها آيۀ وَ أَذِّنْ فِي النّٰاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجٰالاً وَ عَلىٰ كُلِّ ضٰامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ ¹مى‌باشد كه حضرت ابراهيم مأمور شد اعلان عمومى كند براى همۀ انسان‌ها؛ چه آن‌هايى كه در آن زمان بودند و چه بعداً مى‌آيند. از اين رو بعضى از مفسران گفته‌اند كه هركس در هر زمان به حج مشرّف مى‌شود درحقيقت لبيك به همان دعوت ابراهيم است؛ چه اين‌كه در آيۀ مباركه «يأتوك» هست نه «يأتوه» . ²چنان‌كه از آيۀ ديگر هم مطلب فوق استظهار مى‌شود: وَ عَهِدْنٰا إِلىٰ إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْمٰاعِيلَ أَنْ طَهِّرٰا بَيْتِيَ لِلطّٰائِفِينَ وَ الْعٰاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ . ³قدر متيقّن اين آيه مربوط به طواف‌كنندگان و زائران در زمان حضرت ابراهيم مى‌باشد.

به‌علاوه از آيۀ مباركۀ: أَرِنٰا مَنٰاسِكَنٰا ⁴هم مى‌شود وجود اجمالى حج در زمان ابراهيم را اثبات كرد كه توضيح آن، در بحث‌هاى بعد خواهد آمد.

پس، وجود حج در زمان ابراهيم، امرى است مسلّم و قطعى، اما اين‌كه چگونه انجام مى‌گرفته و چه مناسكى وجود داشت، دقيقاً مشخص نيست. فى‌الجمله، از بعضى آيات و روايات مى‌شود برداشت كرد كه اعمال زير در آن زمان وجود داشته و جزو مناسك حج بوده است:

1. طواف: از آيۀ: طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطّٰائِفِينَ. ⁵

2. سعى: از ظاهر آيۀ: إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمٰا ⁶برداشت مى‌شود كه سعى، پيش از اسلام وجود داشته و احتمالاً به زمان ابراهيم بر مى‌گردد؛ چون يكى از حكمت‌هاى وجودِ سعى را همان هفت مرتبه سعى هاجر در ميان كوه صفا و مروه، براى يافتن آب جهت رفع تشنگى اسماعيل دانسته‌اند.

3. قربانى: آيات: 102 تا 107 سورۀ مباركۀ صافات، مربوط به ذبح حضرت اسماعيل است.

4. رمى: از رواياتى كه در ذيل آيات مربوط به ذبح اسماعيل نقل شده، استفاده مى‌شود