110تدوين شده و يا حتى براى قرنها از نسخههاى مهم مربوط به اين حوزه تاريخى، در كتابخانههاى ايران نگهدارى شده است. يك نمونه «كتاب المناسك و اماكن طرق الحج و معالم الجزيره» منسوب به امام ابوالقاسم حربى از دانشمندان قرن سوم هجرى است كه تنها نسخۀ آن در كتابخانۀ مشهد بود و علامۀ جزيرة العرب، استاد حَمَد جاسر به سال 1969 / 1389 آن را چاپ كرد.
اين كتاب ارجمندترين اثر جغرافى در بارۀ جزيرةالعرب و راههاى حج است.
گفتنى است كه ابوالقاسم حربى در اصل، منسوب به مروالروذ از بلاد خراسان بود. شمارى از مروىها در بغداد در محلۀ الحربيه (باب الحرب) ساكن شدند كه از آن جمله همين عالم است و به همين دليل به حربى شهرت دارد. گفتنى است كه چاپ جديد اين كتاب توسط داراليمامه، انتشاراتى كه آثار حمد جاسر را منتشر مىكند با مقدمه عبداللّٰهبن ناصر الوهيبى است كه ضمن نوشتن مقدمهاى نسبت اين كتاب را به حربى مورد انكار قرار داده و آن را از قاضى وكيع دانسته است.
در اين كتاب، ضمن يك قصيده، مسير حج از بصره تا مكه آمده و براى هر منزل، يك مُخمّس؛ يعنى پنج بيت سروده شده است. 1اين قصيده، يكى از كهنترين آثار براى نشان دادن راه ميان عراق عجم تا مكۀ مكرمه، مسيرى است كه در آن قرون بسيار آباد بود و حجاج عراق عرب و عجم از آن راه به حج مشرّف مىشدند. به دنبال آن، يك قصيدۀ ديگر هم در وصف منازل ميان راه بصره تا مكه آمده است.
گفتنى است كه بحث «راه حج» يكى از انگيزههاى مهم براى پديد آمدن كتابهاى جغرافى در دنياى اسلام بوده است.
محوريت مكه در متون جغرافىِ كلاسيك، قرن سوم و چهارم هجرى
آنچه در منابع جغرافىِ قديم فارسى و عربى توليد شده، در حوزۀ ايرانى، در رابطه با حجاز بهويژه حرمين شريفين است. بر مبناى اين نگرش، مركز زمين كعبۀ معظّمه و طبعاً مكۀ مكرّمه است. اين مركزيت، بيش از آنكه توجيه جغرافيايى داشته باشد، توجيه مذهبى دارد.
مىدانيم كه در روايات، روز 25 ذى قعده به عنوان روز دحو الأرض نامگذارى شده و گفته