132
د: در بارۀ وهابيان
در جريان ظهور وهابيان، در هر دو مرحله؛ يعنى اواخر قرن يازدهم هجرى و نيز در دهههاى نخست قرن چهاردهم هجرى، نگارش تاريخ تحوّلاتِ مربوط به آنان نيز از موضوعات مورد علاقۀ نويسندگان ترك به حساب مىآمد.
رفعت پاشا و همينطور ايوب صبرى پاشا و سويلمز اوغلو شفيق كمالى، نوشتههايى در بارۀ وهابيان دارند. «تاريخ وهابيان» ايوب صبرى پاشا از تركى به فارسى ترجمه و چاپ شده است (تهران، طوفان، 1377) .
احمد وصفى افندى، كتاب «محاسن الآثار و حقايق الأخبار» را در اين باره نوشت و دانستنىهاى مفصلى در بارۀ حركت وهّابى در آن آورد. نسخۀ خطى آن در دانشگاه استانبول (ش 6013) وجود دارد و به سال 1978 چاپ شده است.
در «تاريخ جودت پاشا» ، مجلد دهمِ آن هم در اين باره مطالبى وجود دارد. به سال 1979 يك تز دانشگاهى هم در بارۀ حركت وهابى در دانگشاه آنكارا توسط احمد وهبى اَجَره نوشته شد.
كتاب «داستان وهابى در حجاز» از سرى گلزار به سال 1284 \1867 كه مربوط به دورۀ اول حركت وهّابى هاست چاپ شده است.
كتاب «مظالم حجاز» هم در اين باره است كه به سال 1313 \1906 در قاهره چاپ گرديد.
«مدافعۀ مدينه و فخرالدين پاشا» ، سليمان ياتاق، دانشگاه مرمره، تز دكترى. در بارۀ فخرالدين پاشا كه ماهها در مدينه در برابر وهابيان مقاومت كرد، نوشتههاى تاريخى و سندى فراوانى هست كه در اين تز دكترا مورد بررسى قرار گرفته است.