130آهن پيشگفته با هزينۀ گزافى كه بخشى را دولت عثمانى را پرداخت و بخشى با كمك ساير مسلمانها درست شد، براى چند سال برقرار بود و صرّۀ همايون بدان طريق به حجاز مىرسيد. در بارۀ اين راه آهن تاكنون كتابها و مقالات فراوانى نوشته شده است. در جريان نبردهاى استقلال طلبانۀ اعراب، اين خطوط ويران گرديد و آثار برخى از آنها هنوز در مناطق مختلف ديده مىشود.
ايستگاه آن در مدينه، در منطقه عنبريه است كه طى دو - سه سال اخير به عنوان يك اثر تاريخى بازسازى شده است. برخى از نوشتهها در اين باره چنين است:
- «جغرافيا و تاريخ خط حجازيه و اوصاف حرمين شريفين» ، از مؤلف مشهور حسن تحسن كه به سال 1297 / 1880 در مطبعۀ سنيه چاپ شده است.
- «يادگار حج حجاز» ، استانبول، 1913
- «نظام نامۀ كوميسيون راه آهن شام - حجاز» ، مطبعۀ طاهربيك، استانبول، 1902
- «راه آهن حجاز» ، افق گول سوى، استانبول، 1996 (جديدترين كار پژوهشى در بارۀ اين راه آهن به شمار مىآيد) . فيلم مستندى هم با عنوان «حجاز دمير يولو» ( \ راه آهن حجاز) در اين باره ساخته شده است.
ج: صرّه نامهها و ديگر اسناد
- «صرّه نامه» ، از سال 1916 / 1335 (ممدوح بيگ: 785 eM KMST ) . آقاى منير آتالر، مقالهاى در بارۀ اين صرّهنامه در نشريۀ دانشكدۀ الهيات مرمره ( IIIVXX ) چاپ كرده است. اين راپورت به رشاد چهارم، آخرين خليفۀ عثمانى تقديم شده است.
گفتنى است كه دفتر صره، حاوى آگاهىهاى مربوط به اسامى كسانى بود كه بايد هديه دريافت كنند، مقدار آنها و اينكه سالانه چه اندازه و در كجاها هزينه شده است. در آغاز دفتر صرّه، طغراى پادشاه و در پايان آن امضاى ديگر مسؤولان مربوطه بود.
اين دفاتر از زمان سلطان سليمان قانونى (1566) تا آخرين سالى كه صره فرستاده شد؛ يعنى سال 1916 منبع مهمى براى تاريخ حجاز است. دفاتر ديگرى هم وجود دارد كه برخى از نامهاى آنها عبارت است از: صرّۀ محلولاتى، صرّۀ اسامى، صرّۀ مفرداتى، صرۀ مصارفاتى، ارساليه و مانند آن. اين قبيل دفاتر براى سالهايى كه دفاتر صرۀ آنها مفقود شده مىتواند كمك خوبى باشد. دفاتر صرّه ميان