212رسيد كه بسيار بزرگ و عظيم بود و از آن زمان تا كنون، هر نمازى كه مى‌خوانم؛ چه واجب و چه مستحب و چه كار داشته باشم يا نداشته باشم، «السَّلامُ عَلَيكَ أَيُّهَا النَّبِىُّ. . .» را ترك نمى‌كنم؛ جز در جايى كه دستور شرع است كه «السلام عليك. . .» ندارد.
: مناسك حج، ازميان ديگر فرايض دينى، از چه ميزان اهميت برخوردار است؟
آقاى اشتهاردى: با يك يا چند سؤال، نمى‌شود اهميت حج را بيان كرد. اهميت حج به حدّى است كه طبق آنچه در آيات قرآن آمده، شايد اثر خارجى‌اش براى پيشرفت اسلام و مسلمين و بيدارى آنها، بيش از نماز باشد!
اهميت حج به حدّى است كه طبق آنچه در آيات قرآن آمده، شايد اثر خارجى‌اش براى پيشرفت اسلام و مسلمين و بيدارى آنها، بيش از نماز باشد!
: ميقات جحفه در آن زمان چه وضعتى داشت؟
آقاى اشتهاردى: در بارۀ جحفه بايد بگويم مسجدى كه الآن درست كرده‌اند، در آن زمان نبود و چيزى در آنجا وجود نداشت، فقط آب كمى بود كه با سطل مى‌فروختند. هركس مى‌خواست غسل كند، از آن آب مى‌خريد و غسل مى‌كرد و مُحرم مى‌شد.
ما، هم در سفر اوّل و هم در سفر دوّم از جحفه مُحرم شديم.
: از اماكن تاريخى مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره، چه چيزهايى به ياد داريد كه اكنون تغيير كرده است؟ و آيا از خصوصيات بقيع، كوچۀ بنى‌هاشم، خانۀ امام صادق و امام سجاد عليهما السلام و. . . چيزى به خاطر داريد؟
آقاى اشتهاردى: بسيارى از اماكن را، كه در گذشته وجود داشت، خراب كرده‌اند. با همسفران به زيارت قبر حضرت عبداللّٰه پدر پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌رفتيم كه الآن همۀ آنها تخريب شده است.
قبر اسماعيل هم در جاى بلندى بود و در سفر اوّل آن را ديده بوديم، سال دوّم كنار زده بودند. در بقيع هم آن آثار پيشين ديگر وجود ندارد.