182 لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ. . . . ¹

و نيز وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً إِنِّي أَرٰاكَ وَ قَوْمَكَ فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ ².

و نيز وَ اذْكُرْ فِي الْكِتٰابِ إِبْرٰاهِيمَ إِنَّهُ كٰانَ صِدِّيقاً نَبِيّاً * إِذْ قٰالَ لِأَبِيهِ يٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ يَسْمَعُ وَ لاٰ يُبْصِرُ. . . . ³

در ادامۀ آيۀ اخير، ابراهيم به آزر وعدۀ استغفار مى‌دهد و در آيه 89 سورۀ شعراء خبر مى‌دهد كه ابراهيم به اين وعده عمل كرده است. آنجا كه مى‌گويد: وَ اغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كٰانَ مِنَ الضّٰالِّينَ و برخى از مفسران اين عمل را صورت دعا و دعايى ظاهرى شمرده‌اند؛ زيرا در ادامۀ دعا تصريح مى‌كند كه او ضالّ و گمراه بوده است و روز قيامت هم چيزى جز قلب سليم سود نمى‌دهد.

در آيۀ 114 سورۀ توبه خبر مى‌دهد كه ابراهيم چون از اصرار او بر كفر آگاهى يافت، از او تبرّى جست آنجا كه مى‌فرمايد:

مٰا كٰانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كٰانُوا أُولِي قُرْبىٰ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ الْجَحِيمِ * وَ مٰا كٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِيّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ. . . .

اين آيات، داراى شواهد و قرائنى است كه نشان مى‌دهد همه در اوائل عمر حضرت ابراهيم بوده‌است؛ زيرا درادامه مى‌گويد: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَ أَلْحِقْنِي بِالصّٰالِحِينَ. ⁴

و قرآن خبر مى‌دهد كه چون از آنان جدا شد و تبرّى جست، خداوند به او فرزندانى عنايت كرد؛ فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ. . . . ⁵

ولى در پايان عمر و پس از بناى كعبه مى‌بينيم ابراهيم براى پدر خود دعا مى‌كند و مى‌گويد: الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمٰاعِيلَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعٰاءِ، . . . رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوٰالِدَيَّ. ⁶

با توجه به مطالب پيشگفته، به خوبى روشن مى‌شود كه فرد نخست كه او از با عنوان «اب» ياد مى‌شد، با فرد دومى كه از او به عنوان «والد» نام برد، يكى نيستند؛ زيرا قرآن با