171در مجارىِ حال مريض و امواتِ اين راه، قلم اين‌جا رسيد و سر بشكست؛ اين احقر را مجال و حال ذكر تمام آن‌ها نيست. ناچار به شرح پاره‌اى قناعت مى‌كند:
اوّل: حاجى اگر در جدّه يا مكۀ معظمه يا مدينۀ طيبه مُرد و وارث قوى و يا وصىّ قابل يا رفيق كامل ندارد، تَرَكۀ او به‌حسب عمل، مِلكِ طِلْق مأمور جدّه است؛ كسى را حقّى در او نيست. تفضّلاً ميّت را به‌دست چند نفر اوباش. . . مى‌دهد كه دفن كنند. معلوم است، كيفيت غسل و كفن و نماز و دفن آن بى‌چاره هم چه قِسم خواهد بود. و اگر در ميان راه مُرْد به همان نحو، مال حمله‌دار است و لكن اين جماعت، گاهى مريض بَدْحال را از طول جان دادن فارغ مى‌كنند و از ترس بروز كردن، خود را در زحمت و خرج غسل و كفن و نماز نمى‌اندازند؛ در گودالى او را پنهان مى‌نمايند و اگر مجال آن نشد، چنانچه در نزديكى صبح كه زمان حركت حاج است بميرد، از آن زحمت هم فارغ، در همان صحرا مى‌اندازند و امسال از اين قِسْم مكرّر شنيده و به تحقيق رسيد.
دويم: اگر حاجى در وقت رفتن، يك فرسخ از نجف بيرون رفته، مثلاً بميرد، يك ثلث مقطع كه اگر در كجاوه است چهل تومان و كسرى و اگر سرنشين است سى و سه تومان، مال حمله‌دار است كه اگر گرفته پس نمى‌دهد والّا به حكم امير حاج مى‌گيرد. و اگر در جبل بميرد الى مكه، دو ثلث و اگر در مراجعت چندقدمى از مكه دور شده بميرد، تمام مقطع را مى‌گيرد. و اما حاجى تازه كه از مكه از اين راه برمى‌گردد، به مجرد بيرون آمدن، سابقاً يك ثلث و امسال اين حكم نسخ شده و فتوا بر دو ثلث شد، الى بيرون آمدن از مدينۀ طيبه و از آن‌جا تمام؛ الّا آن‌كه به بعضى از آن‌ها در پاره‌اى موارد سه‌چهار تومانى به‌جهت كرايۀ از جبل تا نجف تفضّلاً كسر مى‌كنند؛ و اگر كسى جرأت بكند و از سبب اين بدعت سؤال نمايد، مى‌گويند قاعدۀ حمله‌دار به حكم امير حاج چنين است.
سيم: چون حاجى مُرد، در هريك از آن مواضع، به جهت مالِ حاجى، دوباره بايد همان شترى كه اجارۀ آن را تمام گرفتند، اجاره كرد و مى‌گويند، چون حاجى مرد، شتر خلاص شد؛ يعنى آن حاجىِ مرده با دادن مال‌الاجاره، حق باركردن بر آن شتر ندارد؛ پس از براى يك شتر در مسافت مخصوص دو كرايه مى‌گيرند و چنين حكمى در هيچ ملّتى بلكه در ميان طوايف بت‌پرست هند و چين نيست و سالهاست كه اين بدعت جارى و بسيارى از اعيان و بزرگان دولت عليّۀ ايران خود ديدند و فهميدند و آن‌قدر خدمت به دين بلكه به دولت نكردند كه اين جزيى را بردارند يا به عرض خاكپاى مبارك اقدس ظِلُّ‌اللهى رسانند كه اگر حاجى مرد،