169وى در بخش ديگر مى‌نويسد:
. . . و از همه بدتر آن‌كه، ورود حاج در مكه غالباً در روز هفتم [ ذى‌حجّه ] مى‌شود و در هشتم بايد به‌جهت حج احرام ببندند و بروند به منا و در آن دو نصفِ روز و يك شب، حاجىِ غريبِ جاهلِ به اعمال حج در آن جمعيت به زياده از صدهزار، به كدام كار برسد؟ مدتى در صدد تعيين منزل و لوازم آن از نقل اسباب و غيره است. از براى عملِ عمره، از غسل و طواف و تقصير و ساير مستحبّات كه هرگز نكرده و بعد هم غالباً ميسّر نيست، وقت كمى مى‌ماند كه به اقلّ واجب آن، قليلى از حاج مى‌رسند و اكثر آن‌ها عمل مى‌كنند كه فى‌الجمله شباهتى به عمره دارد كه از شرع رسيده. و بسيار شده كه در عرفات و منا ملتفت خرابى آن مى‌شوند و ثمرى ندارد؛ و در مكه، نه مجال تفحّص دارند، نه وقت سؤال و تلافى. و اگر دوسه روزى پيش وارد شوند، البته به اين درد مبتلا نمى‌شوند. بى‌چاره‌ها خرج‌ها كرده و زحمت‌ها كشيده و كفّاره‌هاى بسيار بر گردن ايشان وارد شده، با اين‌حال با دست خالى برمى‌گردند. 112 - رعايت نكردن نظافت در اماكن مقدسه
يكى ديگر از مشكلات حاجيان مراعات نكردن نظافت خصوصاً در اماكن مقدسۀ حرمين شريفين بوده است.
ميرزا عبدالغفارخان نجم‌الملك منجّم‌باشى (1296 ه. ق.) در اين زمينه مى‌نويسد:
صفا و مروه دو كوه كوچك‌اند در طرفين مسجدالحرام به فاصلۀ سيصد ذرع واقع شده‌اند. . . و فيمابين آن معبر عام است و بازار، يك ضلع معبر مسجدالحرام و طرف ديگر عمارات و دكاكين است. اين قطعه زمين، خيلى مقدس و محترم است و هيچ شبهه‌اى نيست كه حضرت پيغمبر و بعضى از انبياى سلف و ائمۀ طاهرين و اولياء اللّٰه مكرّر اين مسافت را پيموده‌اند و با وجود اين‌ها، اهالى مكه اين قطعه زمين را از همه‌جا كثيف‌تر نگاه داشته‌اند و عمده سگ‌هاى مكه در همين معبر سكنىٰ دارند. 2وى در بخشى ديگر از سفرنامۀ خود، مشاهداتش در مسجدالنبى صلى الله عليه و آله را چنين