76
منابع طبيعى زمزم و آبهاى مكّه (5)
محمّد تقى رهبر
در شمارههاى پيشين، از اهمّيت زمزم و ريشههاى تاريخى و تحوّلات آن و نيز آثار معنوى و شفابخش بودن اين چشمۀ فيض الهى در جوار خانۀ خدا سخن گفتيم.
اينك توجّه خوانندگان گرامى را، به آخرين بخش از اين سلسله مقالات، كه مربوط به منابع طبيعى زمزم و آبهاى مكّۀ مكرّمه مىباشد جلب مىنماييم:
هر چند منبع اصلى زمزم، چشمۀ فيض ربّانى است كه در دل صحراى سوزان جوشيده است و تا قيامت نخواهد خشكيد 1و از اين بابت جاى سخن نيست، امّا از لحاظ طبيعى و جغرافيايى قابل ذكر است كه در سرزمين مكّه چاههاى متعددى نيز وجود داشته كه مردم اين سرزمين براى خود و مزارع واحشامشان از آن استفاده مىكردند و زائران بيتاللّٰه بدان وسيله نيازشان را رفع مىنمودند.
ازرقى نام بيست و چهار عدد چاه را كه در مكّه، پيش از حفر زمزم وجود داشته، آورده است و نيز نام پنج چاه را كه بعد از زمزم و قبل از ظهور اسلام حفر شده و نام سيزده چاه را كه پس از اسلام حفر گرديده 2همچنين تعداد چشمهها و قنواتى را كه در مكّه و اطراف آن وجود داشته تا دوازده عدد برشمرده است. 3اينها نشان مىدهد كه علىرغم خشكى