69كه اين توسعهها درگذشته وجود نداشته و يا مورّخان گذشته از آنها ياد نكردهاند.
به هر حال، چون گفتار او داراى نكات قابل توجّه است، آن را از نظر خوانندگان مىگذرانيم. او دربارۀ حرم و ضريح حضرت حمزه مىگويد:
اين مسجد (حرم) داراى بنايى محكم و در عين حال ساده و خالى از تزيينات و داراى گنبدى است كه در بالاى ضريح حمزه قرار گرفته است و بر اين ضريح پردهاى مليلهدوزى كشيده شده است، پارچۀ اين پرده از جنس پردۀ در كعبه است كه در مصر بافته مىشود و در يك طرف آن نوشته شده است:
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلاً.
و در طرف ديگرش نوشته شده است:
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللّٰهِ شَهِيداً.
آنگاه عكسى را از داخل حرم ارائه مىدهد كه گوياى وجود شبكۀ فلزى نسبتاً بزرگ در روى قبر شريف است و چند نفر، از جمله خود او در كنار ضريح نشستهاند و در ضمن معرّفى آنان مىگويد از دست راست اوّلين شخص متولّى حرم مىباشد.
توسعۀ اطراف حرم
ابراهيم رفعت پاشا مىنويسد:
گرچه حرم حضرت حمزه را مادرِ خليفۀ عباسى در سال 590 بنا كرده است ليكن اين حرم در سال 893 توسعه يافت و به دستور ملك اشرف قايتباى 1و با سرپرستى شاهين الجمالى متولّى حرم شريف نبوى صلى الله عليه و آله در سمت غربى آن چاهى حفر شد و چاه ديگرى نيز با چند دستگاه دستشويى به فاصلۀ دور از حرم، براى استفادۀ زائران احداث گرديد.
مَصْرع حضرت حمزه عليه السلام
ابراهيم رفعت با بيان اينكه در بيشتر منابع تاريخى آمده است: «مصرع» و محلّ شهادت حضرت حمزه در دامنۀ «جبل الرمات» بوده و رسول خدا صلى الله عليه و آله پيكر او را به اين محلّ مسطح و هموار منتقل كرده و در آنجا دفن نموده است، به