47مى‌نويسد كه آنها با دادن پول به حمله‌دارها، براى هر حاجى يك ريال فرانسه، از آنان مى‌خواهند تا حاجيان بيشترى را به آنان بسپارند. حمله‌دار نيز با ستايش از آن مطوّف، حجاج را به سمت وى هدايت مى‌كند. پس از آن در هر بندرى كه حجاج وارد مى‌شوند، نمايندۀ مطوّف نشسته و حجاج را تحويل مى‌گيرد. پس از آن كارهاى حاجى با مطوّف است كه بخشى از درآمدش را هم به شركاى قافله؛ اعم از شريف مكه و پاشا و قونسول مى‌دهد. ¹نايب الصدر در سال 1305 اطلاعات قابل توجهى از مطوّف‌ها داده است. وى با اشاره به اين كه مطوف‌ها غالباً شيعه هستند، فهرستى از اسامى مطوف‌هايى كه مسؤول ادارۀ حجاج ايرانى بوده و بر حسب مناطق جغرافيايى ايران تقسيم كار كرده بودند، به دست داده است. «مطوّف شيرازى و هندى سيد ابوالفضل، مطوّف يزدى و اصفهانى آقا شيخ حيدر، مرد خوبى است و متديّن، برادر امّى سيد ابوالفضل مطوّف مازندرانى‌ها و استرآبادى‌ها، سيد حسين برادر مرحوم سيد منصور مطوّف كاشانى و كرمانى و. . .» و به اين ترتيب نايب الصدر نام تمامى مطوف‌هايى كه عمدتا از اشراف و سادات هستند و هر كدام اختصاص به شهرى و منطقه‌اى از ايران دارند، ياد كرده كه بسيار جالب توجه است. ²همچنين نايب الصدر از تلاش هاى مشيرالدوله سپهسالار ياد كرده كه در زمان سفارتش - در استانبول - در اين قبيل امور حجاج «انتظام» ايجاد كرده و «كسى مجبور نيست» كه تحت نظارت مطوف خاصى در آيد، بلكه «هر كس را بخواهد اختيار مى‌نمايد و مبلغ دو ريال فرنگساوى حق آنهاست كه دليل بايد بشوند براى تعليم مواضع و مواقف؛ با كرايۀ مال و شكدف با اطلاع اينها مى‌شود.» ³امين الدوله در سال 1316 از اين كه كتاب مناسك شيخ مرتضى انصارى قدرى پيچيده بوده و «از زبان ملايى و تعقيدات كذايى خارج نشده بوده» آن را نپسنديده است و وقتى شنيده است كه «در ورود به جده يا مكه، مطوّف شما را استقبال مى‌كند. رموز كار همان است كه در محل او تلقين خواهد كرد» آرام گرفته كه نياز به كتاب مناسك ندارد و مطوف همۀ كارها را انجام خواهد داد. ⁴البته