44اين همان سيد مصطفى است كه در سال 1260 نيز چهارده غازى از محمدولى ميرزا گرفته است تا او به آسانى بتواند به زيارت‌هاى خود در مسجد و بقيع برسد. ¹فرهاد ميرزا (سال 1292) هم نوشته است كه «آقا سيد حسن پسر آقامصطفى هم به استقبال آمده بود كه حالا دليل حجاج عجم است و سيد صلاح را معزول كرده است.» ²فراهانى، در سال 1302 حكايتى را نقل كرده كه از هر حيث تازه است: «شنيديم سابقاً حجاج عجم و شيعه را در حرم حضرت رسول صلى الله عليه و آله به واسطۀ اخذ تنخواه اذيّت و بهانه جويى مى‌كردند. ومرحوم ميرزاحسين خان مشيرالدولۀ سپهسالار در سفرى كه به مكه رفت و سيد مصطفى را چوب زد، قرار داد كه هر حاجى عجم به جهت خدّام حضرت رسول صلى الله عليه و آله و مطوّفين آن آستان، يك ريال فرانسه كه قريب شش هزار دينار ايران به مطوف عجم بدهد و آن مطوّف ما بين خدام تقسيم نمايد و ديگر از هيچ جهت خدام متعرض حجاج عجم نشوند. و اينك همين رسم است و يكى يك ريال فرانسه به سيد حسن مطوّف عجم كه پسر سيد مصطفى است مى‌دهند و او ما بين خود و خدام قسمت مى‌كند و ابداً كسى متعرض عجم نيست و در كمال آزادى هستند.

حتى اگر كسى بخواهد در نماز و وضو تقيه هم نكند، هيچ كس بحثى بر او نخواهد داشت.» ³از آنجا كه دولت ايران در مدينه، قونسولى نداشته و حتى از عجم ها، كسى در اين شهر اقامت نداشته است، «در فصل آمدن حجاج، اگر سؤال و جوابى حجاج عجم بهم برسانند، به همان سيد حسن پسر سيد مصطفى كه مطوف عجم است، رجوع مى‌شود.» ⁴امين الدوله در سال 1316 خبر از آمدن آقا سيدحسن دليل ايرانيان نزد خود داده است. ⁵به تدريج قونسول ايران نقش فعال ترى را در مكه و مدينه عهده‌دار شده است.

حمله‌دارها و مطوّف‌هاى حجاج عجم

زمانى كه شخصى ارادۀ سفر حج مى‌كرد، ابتدا لازم بود تا همسفرهايى از اطرافيان و آشنايان خود داشته باشد.

انجام چنين سفر دشوار و درازى، بدون وجود آشنا و همسفر تا حدّى، كار محال به نظر مى‌آمد. با اين حال، براى انجام كارهاى عمومى، كارى از آشنا و همسفر