96 [ عمدۀ شبهات اين جماعت و جواب از آن ]

پس مى‌گويم: اوّلاً:

معنى عبادت، نهايت خضوع عبد است از براى معبود؛ يعنى اقامه به وظايف مخصوصۀ منصوبه با اعتقاد به الوهيت و قصد امتثال امر او و اطاعت فرمان او است. پس به اين بيان واضح مى‌شود مدخليت امتثال امر و قصد الوهيت در معنى عبادت. پس هر خضوعى عبادت نيست، چنانچه هر قسمى از اقسام عبادات مجعوله از نماز و روزه و غيرها، كه داعى امر و امتثال در او نيست، همۀ اينها تشريع و بدعت است، نه عبادت، اما هر خضوعى كه موافق امر و امتثال فرمان الهى است، خالص و محض عبادت او است؛ اگرچه به ظاهر تعظيم غير او است، مثل امر ملائكه به سجدۀ آدم، و امر بنى‌اسرائيل به سجده و تعظيمِ باب حطه، و امر نبىّ به تعظيم مؤمنين، ¹و امر مؤمنين به تعظيم والدين و غيرها و همچنين است مدخليت قصد الوهيت چنانكه خضوع ولد نسبت به والد يا مملوك، و رعيت نسبت به مالك، يا خضوع جاهل نسبت به عالم، و شاگرد براى استاد، هيچ يك عبادت نيست و نخواهد بود قطعاً. ولكن خضوع مجوس براى آتش و عبده اصنام براى صنم و عبده شمس و قمر و نجوم و نحوهم براى آنها همه عبادت است؛ زيرا كه دانستى قصد الوهيت و معبوديت در معنى عبادت و عبوديت منطوى و متضمن است.

پس نه هر خضوعى و انقيادى شرك و نه هر تعظيمى عبادت است، والا مى‌بايستى امر كردن پروردگار بندگان را در قرآن به خضوع والدين براى تعظيم آنها در كريمۀ وَاخْفِضْ لَهُمٰا جَناحَ الذُّلّ مِنَ الرحمة ²و امر به خضوع نبىّ خود را براى تعظيم مؤمنين در كريمۀ واخْفض جَناحَكَ لمن اتَّبَعَكَ من المؤمنين ³و امر به تعظيم مقام ابراهيم در كريمۀ واتّخذوا من مَقٰامِ إبراهيم مصلّى ⁴و هم امر به مطلق تعظيم شعائراللّه در آيۀ «حجّ» و غير ذلك، امر به شرك باشد، و هم سجده براى يوسف در آيۀ رَأيْتُهُم لي سٰاجدين، ⁵و هم سجدۀ يعقوب و برادران يوسف براى تعظيم يوسف در كريمۀ وَرَفَعَ أبَوَيْه عَلَى العرش وَخَرُّوا لَه سُجَّداً ⁶هر آينه سجدۀ شرك باشد، يا العياذباللّٰه امر كردن پروردگار، ملائكه را به سجدۀ آدم، امر به عبوديت و پرستش آدم، يا امر كردن بنى‌اسرائيل را به سجده و تعظيم باب حطّه، همۀ اينها امر به شرك باشد، و حال آن‌كه خودشان هم اين نسبت [ را ] به خدا محال دانند و نمى‌توانند گفت. با وجود تحذير از تشريك، در آيات و امر به تخليص عبادات،