140وجود ندارد. ¹هنر اسلامى تماماً نظم و قانونمندى، وضوح، سلسله مراتب بلورين و فرم بلورين است.

هنر اسلامى نه از معنا يا شكل ظاهرى قرآن، بلكه از حقيقت و جوهر بى‌شكل آن نشأت مى‌گيرد. هنر اسلامى در اصل از توحيد، يعنى از تسليم در برابر يگانگى خداوند و شهود آن حاصل مى‌شود. در واقع، هنر اسلامى به نوعى كمال مى‌رسد كه گويى از صانعش مستقل است و افتخارات و نقايصش در برابر خصلت كلّى اشكال محو مى‌گردد.

زوال هنر قدسى، براى دين همان قدر مصيبت‌زاست كه تضعيف تعاليم روحانى و اخلاقى يا انكار احكام تشريعى. ²روش كار در اين طرح

در آغاز كار پروژه، شروع به مطالعۀ گسترده در زمينۀ حج و مراسم و اعمال آن كردم. در مرحله نخست كار عملى‌ام، فيگورها را به صورت غيرجسمى و غيرمادى تصوير كردم و در اين زمينه، اتودهاى زيادى زدم كه بيشتر به هنر شرق (مخصوصاً نقاشى چينى) نزديك شده بود و تجربه‌هايى نيز در اين زمينه به دست آوردم؛ ولى به نتيجۀ مطلوب نرسيدم. سپس با راهنمايى‌هاى استاد راهنمايم (آقاى اسكندرى) ، به اين نتيجه رسيدم كه براى نشان دادن عظمت و روح مراسم، بهتر است به صورت تجريدى و هماهنگ با آنچه كه به عنوان هنر اسلامى شهرت دارد كار كنم. به اين ترتيب، با حذف عناصر عينى از تابلو، به نتيجۀ دلخواه نزديكتر شدم.

در حين كار، دانستم كه در هنر شرق و مخصوصاً هنر اسلامى، تا چه حد تفكر و عرفان نقش دارد. در كارها بيشتر از اين اصل هنر اسلامى: «وحدت در كثرت و كثرت در وحدت» استفاده كردم.

در اين كارها بيشتر از رنگهايى كه متناسب با فضاهاى اين مراسم (حج) بود، كمك گرفته‌ام. به عنوان مثال، در تابلوهاى طواف و در جاهايى كه خود كعبه نشان داده شده، بيشتر رنگهاى آسمانى و سبك، و در تابلوهاى مربوط به مراسم سعى، رنگهاى زمينى و سنگين به كار رفته تا روح و معانى اين عمل را بهتر نشان دهد.

براى نشان دادن صحراى عرفات، از رنگهاى بسيار روشن و درخشنده استفاده كردم تا