135سرزمين است كه آدمى را بدين گونه در متن خلقت طبيعى و حقيقى‌اش قرار دهد؟ عصر درخشندۀ بازگشت و توبه و انابه. . . در عهد بازسازى خويشتن و تكوين شخصيت جديد، اينجا جايگاه اعلام ابدى احكام اسلام توسّط آخرين سفير وحى الهى است. در اينجا آدمى در هاله‌اى از عظمت و سكوت، الهام و معنويّت، انديشه و تأمّل، راز و نياز و مناجات و دعا و عبادت محو مى‌شود.
پيغمبر فرمود: «الحجّ عَرَفة. . . حجّ همان عرفه است.» اگر در اين اولين منزل حج، روح و قلبت دگرگون شد و انقلابى و تحوّلى يافتى و وقوف در عرفات، تو را به درنگ، تفكّر و تدبير واداشت و نيز وقوف به مشعر اين حالت را به كمال رساند و هر دو وقوف، به درستى انجام يافت، زيربناى ساير مناسك، مستحكم و خلل ناپذير شده است.
مشعرِ الحرام:
فاذا اَفَضتم مِن عَرَفاتٍ فَاذكُروا اللّٰهَ عندَ المشعَرِ الحَرام
اين آيه براى حاجيانى كه غروب روز نهم به سوى مشعرالحرام كوچ مى‌كنند، رنگ و بو، و تلألو و درخشندگى، و جذبه و حال و هواى ويژه‌اى دارد. . . مَشعَر، حرم است. عرفات، حرم نيست. تو براى ورود به حرم، از حرم احرام بستى و براى آنكه لايق حرم شوى بيرون از حرم، در صحراى عرفات، خود را باز شناختى و باز ساختى و اينك شبانه عازم حرم خدايى! مشعر حرم است؛ مِنا حرم است؛ مكّه حرم است؛ و تو مرحله به مرحله اجازۀ ورود مى‌يابى.
شب را در مشعر به ذكر خدا مى‌گذرانى و به كار تجهيز نيرو و تهيۀ سلاح براى نبرد با شيطان مى‌پردازى. سنّت است كه سنگريزه‌هاى رمى جمرات را از سرزمين مشعرالحرام گردآورى. . . اين تعليم، آماده‌سازى افراد براى مقابله با دشمن است. . . شبانه و در آرامش و به حال پنهانى و نيمه‌پنهانى (اين حالت پنهانى و نيمه پنهانى، براى آنها كه شب دهم در مشعرالحرام بوده‌اند، كاملاً محسوس است) !
مِنا:
مِنا، سرزمين آرزوها، مصافگاه نبرد پيروزمند ابراهيم است كه بيشترين و سخت‌ترين بخش مناسك حج، در آن انجام مى‌گيرد. . . سرزمين نبرد با شيطان و فدا كردن قربانى و