43از آن جمله است مسألۀ «وجوب عمرۀ مفرده بر تمامى مسلمانان» حتى بر كسانى كه دور از مكه‌اند و در اصطلاح فقها «نائى» ¹به شمار مى‌آيند.

روشن است كه استطاعت عمرۀ مفرده، از آن جهت كه پيشتر با وسايل و امكانات ابتدايى و غير ماشينى انجام مى‌گرفت، جدا از استطاعت حج تمتّع نبود، به ويژه براى شيعيان كه بيشتر آنان با مكۀ مكرمه فاصله بسيار دارند. و نيز به همين جهت اين مسأله كمتر مورد بحث واقع شده است. ليكن اينك كه استطاعت عمرۀ مفرده با حج تمتع تفاوت دارد و افرادى ممكن است تنها نسبت به عمرۀ مفرده مستطيع شوند، اين پرسش پيش مى‌آيد كه:

آيا عمرۀ مفرده بر كسانى كه از مكۀ مكرّمه دور هستند و نسبت به حج استطاعت ندارند واجب است يا نه؟ و پرسشهاى فراوان ديگر.

در اين نوشتار، در پى يافتن پاسخ علمى و تفصيلى آن پرسش و پرسشهاى ديگريم. (البته نه فتوا، چه آن كه مقام فتوا به مراتب بالاتر از شأن راقم اين سطور است.) و اينك بحث را در شش بخش پى‌مى‌گيريم:

1 - پيشينۀ بحث

بى‌شك بررسى تاريخى هر بحث علمى، نقش بسزايى در روشن شدن آن بحث دارد، به ويژه مطالب فقهى كه دانش نقلى و تتبعى به شمار مى‌آيد و سرچشمۀ زلال آن، فرمايشات ائمه عليهم السلام است، از اين رو آگاهى از نظريات فقيهان نزديك به روزگار آنان بسيار مؤثّر است.

شايد بتوان گفت كه در فقه اماميه، اول فقيهى كه بحث «وجوب عمرۀ مفرده» را طرح كرد و در آن‌باره به گفتگو نشست، مرحوم سيدمرتضى علم‌الهدى (م 436) است. او در كتاب «جمل‌العلم» مى‌نويسد:

«حج در تمام مدتِ عمر، يك بار واجب است. همچنين عمرۀ مفرده بر هر انسانى يك مرتبه واجب است.» ²و همو در كتاب «المسائل الناصريه» نيز آورده است:

«عمرۀ مفرده همانند حج، به هنگام استطاعت واجب است.» ³شيخ طوسى (م 460) در كتاب «نهايه» مى‌نويسد:

«شخصى كه حجّ تمتّع انجام مى‌دهد، وجوب عمرۀ مفرده از او ساقط