28بيايد و از تسليم و تعبد مطلق در برابر اساسىترين عامل انسان ساز كه همانا محبّت امام و اطاعت ولى امر است، رخ بتابد و يا در شناخت آن تقصير كند، از طواف و مناسك نيز بهرهاى نبرده و از معرفت كامل بىنصيب مانده است و بديهى است كه چنين حجّى در تكامل انسان نقشى ندارد. اين است كه با قاطعيّت مىتوان گفت حجّ بىولايت حج نيست، چنانكه حجّ بىبرائت. كه تولّى و تبرّى از يكديگر تفكيك ناپذيرند و بدون زيارت كعبۀ دل، طواف كعبۀ گل بىحاصل است.
به گفتۀ عارف و فقيه متأله مرحوم فيض:
يك طوافِ به سر كوى ولىّ حقّ كردن
در حقيقت، ولايت متمّم و مكمّل حج و بلكه روح و حقيقت آن است.
امام باقر - ع - مىفرمايد: «تماميّت و كمال حج ديدار با امام است.»
جابر عن ابى جعفر - ع -: «من تمام الحجّ لقاء الإمام» 1و از امام صادق نقل شده كه فرمود: «هر گاه يكى از شما به حج مىرود بايد حج خود را به زيارت ما ختم كند؛ زيرا اين يكى از عوامل تماميت حج است» ؛ (عن جعفر بن محمّد - ع - قال: «إذا حجّ أحدكم فليختم حجّه بزيارتنا لأنّ ذلك من تمام الحجّ) . 2عبداللّٰه بن مسكان از ابو حمزۀ ثمالى نقل مىكند كه گفت: شرفياب محضر امام باقر - ع - شدم در حالى كه آن حضرت بر درب ورودى مسجدالحرام نشسته بود و به مردمى كه در حال طواف بودند مىنگريست. آنگاه خطاب به من فرمود: ابو حمزه! مىدانى اين مردم به چه چيزى مأمور شدهاند؟ ابوحمزه گويد: من ندانستم در پاسخ آن حضرت چه بگويم. سپس امام چنين فرمود: «همانا اين مردم مأمورند بر گرد اين سنگها (اشاره به كعبه معظّم) طواف كنند سپس نزد ما بيايند و ولايت (محبّت و اطاعت) خود را به ما اعلام دارند» ؛ (عبداللّٰه بن مسكان عن أبى حمزة الثمالي، قال: «دخلت علىٰ أبي جعفر - ع - وهو جالسٌ على الباب الّذي الى المسجد وهو ينظر إلى النّاس يطوفون. فقال: يا أبا حمزة بما امروا هؤلاء؟ قال: فلم أدر ما أردّ عليه.
قال: إنّما أمروا أن يطوفوا بهذه الأحجار، ثمّ يأتونا فيعلنون ولايتهم) . 3همچنين در روايات امامان معصوم - عليهم السلام - تصريح شده كه