108مرا به ديگران معرفى نكن) . طبعاً در آن لحظه هنوز خطر رفع نشده بوده است.
نملة بن ابى‌نملة نيز مى‌گويد: آن لحظه كه مسلمانان شكست خوردند، من رسول خدا - ص - را با شمارى از مهاجران و انصار ديدم كه بر گردش حلقه زده بودند و همراه او به شعب رفتند. در آن لحظه مسلمانان نه پرچمى داشتند نه دسته‌اى منظم و اين در حالى بود كه مشركان در وادى به راحتى آمد و شد مى‌كردند و هيچكس مانع آنها نبود. 1گويا عصر آن روز را رسول خدا - ص - در شعب و بر روى كوه احد بوده‌اند. به نقل ابن‌شبه رسول خدا نماز [ ظهر و عصر ] خود را در مسجد كوچكى كه در شعب جرار، در كنار كوه بوده، خواندند. 2آثار فعلى احد
ايستادن بر روى كوه رمات و نگريستن به دامنۀ احد، انسان مسلمان را عميقاً ناراحت مى‌كند، ميدانى كه چنين تجربۀ تلخى را - گرچه آموزنده - به همراه دارد؛ تجربه‌اى كه منتهى به شهادت بسيارى از اصحاب شد. شايد اين منطقه عبرت آموزترين نقطه‌اى است كه انسان مى‌تواند در مدينه شاهدش باشد.
مهمترين مكان اين منطقه قبر حمزۀ سيدالشهدا است كه با عبدالله بن جحش در يك قبر مدفون شده‌اند. مكان قبر، پيش از اين در جاى ديگرى، احتمالا پايين‌تر بوده كه بعداً به دليل حفر قنات در زمان معاويه، مجبور شدند جنازۀ حمزه را به قسمت مرتفع‌تر حمل كرده ودر آنجا دفن كنند.
به نوشتۀ آقاى نجفى بر اساس سنگ نوشته‌اى كه تا قبل از تخريب مسجد و بناى مرقد، به فتواى فقيهان وهابى، بر سر درب اصلى قرار داشته، تاريخ تأسيس مسجد را سال 275 هجرى قمرى معلوم مى‌دارد. 3مهمترين بنا را بر سر مزار حمزه، مادر الناصر لدين الله خليفۀ عباسى، كه خود و مادرش شيعۀ امامى بوده‌اند، در سال 590 بر مزار حمزه ساخته است.
نكتۀ مهمى كه آقاى نجفى اشاره كرده‌اند اين است كه شبكه‌هاى آهنى كه اكنون بر ديوار حمزه قرار گرفته در اصل متعلق به ضريح قبور ائمه - عليهم السلام - در بقيع بوده است.
وى مى‌نويسد: «حقير پس از مشاهدۀ شبكه‌هاى آهنين - محل ايستادن زائران - احساس كردم كه نوع و طرح شبكه‌ها كاملا شبيه ضريح‌هاى ايرانى به