34كرديم. اين نكته را هم بايد اضافه كنم كه در هر يك از اين مسجدها دو ركعت نماز تحيت خوانديم. فضيلت و ثواب آن بسيار است و همه اين عمل را انجام مىدهند. «غمام» به معناى «ابر» است و چنان كه شنيديم پيغمبر خدا - ص - روزى كه بسيار گرم بوده، در اين محل نماز مىگزاردهاند، ابرى بالاى سر آن حضرت سايهافكن شده و بعدها آن مسجد را بيادبود آن روز گرم ساختهاند و بدين مناسبت آن را «مسجد غمام» نام نهادهاند واللّٰه العالم.
چيزى كه قابل تأسف است و همه جا، بخصوص در مساجد مدينه و حتى مسجدالنبى، احساس مىشود و موجب ناراحتى هر بيننده را فراهم مىكند، رعايت نكردن نظافت است. به ويژه كه در برابر ميدان، روبروى بابالمجيديه، تابلوى بزرگى نصب شده و بر آن اين عبارت با خط درشت و برجسته نگاشته شده است: «النّظافة وَحُسن الخُلق من مراتب الإيمان» . با اين حال كوچههاى مدينه به علت خاكآلود بودن و آشغال و قاذورات و كاغذ و مقواهاى باطله كه هر جا ريخته شده بود، عبور و مرور را بر عابران مشكل مىكرد. البته ازدحام جمعيت هم در آن مواقع مزيد بر علت بود.
از ديگر جاهايى كه زائر را سخت متأثر مىكند، قبر حضرت عبداللّٰه پدر گرامى رسول خدا است كه پرسان پرسان آن را پيدا كرديم. اين قبر در كوچه و پسكوچههاى تنگ و باريك مدينۀ منوره است. مدتى ايستاديم و حالت تأثر همه را فرا گرفته بود، دستهدسته مسلمانان مىآمدند و از اين محل كه به سرايى مخروبه متصل بود ديدن مىكردند و اشكى مىافشاندند.
به سوى كعبۀ معظّمه
«وأذّن في الناس بالحج يأتوك رجالاً وعلى كلّ ضامر يأتين من كلّ فجّ عميق ليشهدوا منافع لهم» 1«اى ابراهيم، مردم را به اداى حجّ خانۀ خدا اعلام كن تا اينكه پياده يا سواره، بر هر شتر لاغر و مركب سبكرو، و از هر راه دور و دراز به سوى تو آيند و بهره و سودهاى دنيوى و اخروى كه براى آنان در حجّ قرار داده شده است، دريابند.»
اين نداى ملكوتى است كه حضرت ابراهيم خليل الرحمن - عليه السلام - را به اعلام انجام دادن حج امر مىكند؛ از آن زمان كه حضرت ابراهيم خليل - ع - پايههاى خانۀ خدا را برافراشت و مردم را به عبادت خدا و پذيرش دعوت حق براى گزاردن حج فراخواند، چهل قرن