196
در فرودگاه جده
با هر هواپيمايى كه از ايران وارد جدّه مى‌شود، تقريباً 2 تا 3 كاروان پياده مى‌شود.
معمولاً تشريفات گمركى و آماده ساختن وسيلۀ نقليه براى حركت زائران به مدينه يا مكّه چندين ساعت وقت مى‌گيرد. در اين ساعات، كارشناسان آموزش بهداشت هيأت پزشكى حج، خود را به محل تجمّع زائران مى‌رسانند و نكات ساده و ضرورى بهداشتى را به آنان تذكّر مى‌دهند. همكارى روحانيون، مديران و خدمه كاروان‌ها مى‌تواند به ثمر بخشى اين آموزش‌ها كمك مؤثر كند.
زائران معمولاً يك وعده غذا را در فرودگاه جده صرف مى‌كنند ليكن گاهى ديده مى‌شود كه برخى از زائران بدليل عدم تمايل به صرف غذا در آن ساعت، غذاى خود را تحويل مى‌گيرند و آن را همراه خود به داخل اتوبوس مى‌برند تا در فاصلۀ ميان جدّه تا مقصد، صرف كنند. اين كار كاملاً خطرناك است و با كمال تأسف همه ساله چند مورد مسموميت غذايى به همين دليل ديده مى‌شود.
بنابراين، بجز آب، ميوه، نان و نوشابه حمل هيچگونه خوردنى ديگرى براى زائران مجاز نيست و چنانچه بهر دليل صرف غذا در فرودگاه جدّه ميسر نباشد، نگهدارى، حمل و توزيع مواد غذايى مصرف نشده، غير از ميوه، نان و نوشابه مى‌تواند خطرناك باشد.
از آنجا كه بهر صورت، زائران با ورود به محيط جديد و خطرات آلودگى‌هاى مختلف مى‌بايد بسيار بيش از گذشته مراقب سلامت و نظافت خود باشند، تذكّر نكاتى، مانند شستشوى مكرّر با آب و صابون پس از استفاده از توالت يا قبل از خوردن غذا، همچنين آشاميدن آب و مايعات كافى براى جبران تعريق سودمند است و نيز با توجه به احتمال گم شدن آنها و سرگردانى آنان توصيه به فاصله نگرفتن از محلّ استقرار زائران كاروان ضرورى است.
فصل دوم - بهداشت مسكن و محل استقرار كاروان
بهداشت كلّى ساختمان
ساختمانهاى محل اسكان زائران، گرچه با تلاش فراوان و همكارى گروه‌هاى مختلف مهندسى و بهداشتى انتخاب شده‌اند ليكن بطور كلّى با شرايط استقرار تعداد زيادى زائر،