171در سابق زمان، تدبير امور مسجدالحرام از حقوق مؤذنان و فراشان و كناسان و بوابان و ساير مستخدمان و همچنين ساير امور؛ از قبيل تعمير و مرمت و غيره به دست اميرانى بوده كه از جانب خلفا و سلاطين منصوب مى‌شده‌اند و در دورۀ عثمانى‌ها نيز چنين بود. جز اين كه نايب مخصوصى جهت رسيدگى به امور مسجدالحرام مى‌فرستاده‌اند و در دورۀ سعودى ادارۀ خاصى جهت رسيدگى به امور مسجدالحرام تأسيس نموده‌اند مسمى به «مجلس ادارةالحرم» .
حضرمى گويد: مجموع ستونهاى اطراف مسجدالحرام 484 است و 67 ستون در دارالندوه است و تمام اين ستونها در رواقهاى اطراف مسجدالحرام قرار دارد، سواى عمودها و ستونها كه در فضاى مسجد موجود است كه آنها بالغ بر 311 مى‌باشد.
در جانب شمالى مسجدالحرام، نزديك باب‌السّلام، كتابخانه‌اى است كه بر بالاى درب آن نوشته است: «مكتبةالحرم» . چون داخل مى‌شوى، طرف دست راست بالا رفته اتاق بزرگى است، اطراف آن دولابچه‌هاى زياد است كه مخزن كتب است، از هر قبيل كتاب موجود است. اغلب كتبِ فقه و حديث و تجويد و كلام است.
شيخ محمد حنفى بخارايى گويد: تأسيس اين كتابخانه به زمان سلطان عبدالمجيد عثمانى مربوط است و مدير آن در حال حاضر شيخ محمد داغستانى است و عدد مجلدات اين كتابخانه سى هزار مى‌باشد. در رديف اين كتابخانه چهار قبّه است كه منتهى به دارالندوه مى‌شود. حضرمى گويد: اينها چهار مدرسه است كه در زمان سلطان سليمان عثمانى تأسيس شده و شرح مفصّلى مى‌دهد و راجع به ساختن آنها و عدد طلاب و مدرسين و فراش و حقوق و شهريۀ هر يك.
صفا و مروه
حضرمى گويد: صفا سنگى است ازرق رنگ و بزرگ بر پايۀ كوه ابوقبيس، كه اكنون چند پلكان بر آن ساخته شده و مروه سنگ بزرگى است كه متصل است به كوه قعيقعان كه بر آن نيز چند پلكان ساخته شده و بين اين دو كوه بازار است كه شارع مسعىٰ گويند، چون كه يكى از مناسك عمره و حج، سعى در اين شارع است. از صفا به مروه چهار مرتبه و از مروه به صفا سه مرتبه. (قال اللّٰه تعالى: «انّ الصّفا والمروة من شعائر اللّٰه») در سابق زمان مسقف نبوده، در عهد شريف حسين كه قبل از ابن سعود بود، شارع مسعىٰ مسقف شد و در دورۀ سعودى به