188نه با قسمت و نه با ثروت.
امام صادق - ع - فرمود:
«قد ترى الرجل عنده المال الكثير أكثر من الزاد والراحلة فهو لا يحج حتى يأذن اللّٰه تعالى فى ذلك.»
«چه بسيار ثروتمندانى كه توفيق طواف بيت ندارند مگر كه حق تعالى دعوتشان كرده و توفيق عنايت كند.»
كلمه «امن» در آيه نيز بيانگر آن است كه بيت خدا نه تنها مأمن است بلكه، امنيت مطلق است و امنيت واقعى «از اينجا» و «در اينجا» است و در جاهاى ديگر اعتبارى و غير واقعى ونسبى است.
نكته قابل توجه اين كه «جعل» دراين آيه همانند آيه قبل از آن است كه فرمود:
«قال انى جاعلك للناس اماماً.» 1
«جعل» تشريعى و تكليفى نيست بلكه تكوينى مى‌باشد به اين معنا كه چون انسانها، طبيعتاً جوياى رهبرى هستند، بر آنان جعل امام مى‌شود و چون فطرتاً امنيت طلب و پناه خواهند، برايشان جعل مثابت و امنيت مى‌شود.
پس ناسى مخاطب و گيرنده پيام است كه فطرت سليم خود را حفظ كرده و از ولايت امام معصوم بهره مند و از رهبرى ستم پيشه دور مانده باشد. ناسى كه بر اساس نياز ذاتى، به سراغ امنيت مقدس معنوى مى‌رود و استمراراً بدان سوى بازگشت و مراجعه دارد.
ناگفته نماند مقصود از «مقام ابراهيم» در آيه كريمه، نبايد مكان محدود ياسنگ مخصوصى باشد كه هنگام ترفيع قواعد بيت، حضرت ابراهيم روى آن ايستاده است، چون فرمان «اتخذوا» محدود به ظرفى خواهد بود كه قطعاً جابجا شده است. مضافاً براين كه نماز طواف پشت مقام است نه بر روى مقام، ولهذا بسيارى از مفسرين، همه حرم و مواقف حج را مقام ابراهيم مى‌دانند 2بنابراين مقام يعنى شأنيّت قيام مانند:
مقام علم، مقام عبادت، مقام معنوى، كه بيان موقعيت است. داراى توسعۀ مفهومى و هم‌معناى مكان قيام علمى وعملى خواهد بود البته مقام ابراهيم در كنار بيت خدا، نشانه‌ايست از تبلور قيام حضرت ابراهيم و رمزى است از مقام واقعى و موسّع آن بزرگوار.
سالها سجده صاحب نظران خواهد بود
بر زمينى كه نشان كف پاى تو بود
با توجه به آنچه ذكر شد، ناسِ گيرندۀ پيام، كسانى خواهند بود كه قطعاً در مسير قيام ابراهيمى قرار گرفته‌اند تا در اعلاى كلمه توحيد، واعتلاى دين خدا، به اقامه نماز وقيام للّٰه جامۀ عمل پوشند.
اين است كه چنين ناس پناهنده به حق، وامنيت خواه وقيام كننده وابراهيمى، كه نه تنها در جسم وجان پاك است، بلكه معيار طهارت است، بدانجا مى‌رسد كه بيت اللّٰه را دو پيامبر براى ضيافتش از هر گونه رجس و قذارت و آثار غير خدايى، تطهير مى‌كنند و در طهارت نگه مى‌دارند كه فرمود:
«وعهدنا الى ابراهيم واسماعيل ان طهرا بيتى للطائفين والعاكفين والركع السجود.» 1
و فرمود:
«وطهّرا بيتى للطائفين والقائمين والركع السجود.» 2
ب: ناس بركت خواه و آزاده و راه ياب و امنيت طلب و با ولايت كه فرموده:
«ان اول بيت وضع للناس للذى ببكة مباركاً و هدىً للعالمين فيه آيات بيّنات مقام ابراهيم و من دخله كان آمنا» 3
«پيشترين خانه بركت‌مند و راه بخش جهانيان، همان است كه درمكان پر ازدحام و سخت، براى انسانها قرار داده شده، در آن نشانه‌هاى روشن، مقام ابراهيم، وجود دارد و هر كه در آن داخل شود در امان است.»
«اوليت» در آيه، به قرينه آياتى، مانند انعام: 4، انعام:110، اعراف:143، توبه:108، زخرف:81، به معناى «اوليّن» در مقابل «دومين» و «سومين» نيست بلكه اوّليت شرطى و مقدم زمانى است كه به معناى زودترين و پيشترين معنا مى‌شود، يعنى خانه‌اى كه از حيث بركت و هدايت و امنيت و عبادت، داراى اولويت و اوّليت زمانى است؛ «كانت البيوت قبله و لكنه كان اول بيت وضع لعبادة للّٰه» 4
اين اوصاف مقدس بيت اللّٰه، نشانه‌هايى از گرايشات طبيعى «ناس» مى‌باشند؛ يعنى اين مردمند كه فيض و فضل مستمر و راهيابى و امنيت مداوم را طالبند و اين مهم، ميسّر نخواهد شد جز باتفضّل الهى و آنهم در خانه مردمى.
اوصاف مذكور در آيه - بركت، هدايت و امنيت - با توجه به سياق آيات قرآنى، در موارد