122كردند. در روز دوّم، بخشى از اين آلودگيها به قناتها سرازير شد و مردم به مقدار توانائيشان به خارج كردن آب از حرم شريف مشغول شدند و بوى كريه آلودگيها همۀ فضا را فراگرفته بود و علىرغم همۀ اينها «وبا» راه به مكه نيافت.
همۀ حاجيان در تميز كردن حرم شركت جستند. اين كار دو روز طول كشيد و با همۀ تلاش، جز مقدار كمى جا جهت برگزارى نماز نتوانستند تميز كنند. به علّت آلودگى اطراف كعبه و زمزم، دو روز نماز جماعت برپا نشد. حتى حطيم در آب فرو رفت در عين حال داخل چاه زمزم از آلودگى حفظ شد. بسيار از مردم در اين جريان كشته شدند. عدّهاى از طبيبان در مكۀ مكرمه، به مسؤوليتشان عمل نكردند و در انجام وظيفه كوتاهى ورزيدند و از امير، والى و مسؤولى نمىترسيدند و علّت سهلانگاريشان اين بود كه آنان از سوى «جمعيّت اتحاد و ترقّى» در استانبول تعيين شده بودند. تعداد مدارس در مكه فراوان بود ليكن مفتى، مدرس و يا عالمى كه برجسته باشد و بتوان انگشت روى آن گذاشت وجود نداشت.
اوقاف فراوانى در مكه هست ولى بسيارى از آنها در دست نااهلان قرار دارد و به املاك شخصى تبديل شده است. مكۀ مكرمه محروم از علم و فضيلتهاى انسانى - اسلامى شده است. از اين روى رواست كه سيصد ميليون مسلمان - تعداد تمامى مسلمانان جهان در آن سال - بر مكۀ مكرمه گريه كنند.
در هشتم ذىحجّه و دقيقاً در ساعت 10 امير الحاجى كه سلطان محمد رشاد از استانبول فرستاده بود سوار بر اسبى سفيد رسيد، بر جبلالرحمه فرا آمد و خطبهاى خواند و از اين لحظه انبوهى از جمعيت انسانى لبيك گويان عرفات را به لرزه درآوردند.
قبل از رسيدن اميرالحاج به جبلالرحمه، شليك گلولههاى آتشين، برپايى مجالس مهمانى، رژههاى نظامى و رسمى برپا گشت و مردم به خواندن قرآن كريم و لبيك گفتن مشغول شدند.
در ساعت يازده - يك ساعت بعد از رسيدن اميرالحاج - به همراه دعا و فرياد، خيمهها برچيده و بر شتران جهت حركت به سوى مزدلفه، بار شد.
در مكّه، چانهزدن بر سر قيمت قربانى، بويژه در وقت گرما بسيار كم پيش مىآيد.
گرچه باديهنشينان هم افزون از قيمت متعارف، درخواست نمىكنند.