121حاكم گشته بود.
پس از حج گروهى از حاجيان براى برگشت به وطنشان آماده مىشدند و پارهاى حدود يك هفته در مكه ماندند و بعضى ديگر رو به سوى مدينه و زيارت روضۀ مطهرۀ پيامبر نهادند. آنان كه در پى برگشت به وطنشان بودند، به خريد نيازمنديها، خلعت و برداشتن آب زمزم جهت بردن به شهرستان، مشغول شدند. از اين روى مكّه دو يا سه روز پس از اتمام مناسك همچنان پر جمعيّت بود.
در مكه خيابان فرعى و حتى خيابان اصلى كم است، از اين رو بسيار شلوغ مىباشد.
وسايل حمل و نقل گوناگون؛ از قبيل: شتر، هودج، تخت روان و غيره در آن وجود دارد. هودج وسيلهاى است كه باديهنشينان براى بردن حاجيان، بگونهاى كه هر دو حاجى با يك شتر برده شود، اختراع كردهاند.
يافتن جايى براى استراحت مشكل است و انواع غذاها در خيابانهاى تنگ، بازارها و خيابانهايى كه كمى وسعت دارند پخته مىشود. نانوايى در مكه انگشتشمار است؛ تنها در سه محل كه همگى طبق شيوۀ قديم نان مىپزند. علىرغم ازدحام جمعيّت و كمبود جا در مكه، امكان برگزارى جشنها، مراسم رسمى و مجالس شخصيتهاى مهم؛ نظير شرفا و حاكمان وجود دارد. در مكه پليس و شهردارى يافت نمىشود، با اين حال در همه جاى مكّه امنيت و آرامش خاطر حاكم است. كمترين شخص در حج بيست ليره همراه خود دارد با اين حال هيچ حادثهاى اتفاق نمىافتد.
در چهاردهم از شهر ذىحجۀ سال 1327 در مكه باران باريد و حرم به درياچهاى تبديل شد، بطورىكه جز در قسمت سدّ بابالزياده، مكانى خشك يافت نمىشد. در اين روز نماز مغرب و عشا در حرم اقامه نشد و نماز صبح روز بعد تنها در بابالزياده برگزار گرديد.
گروهى از حاجيان به جدّه رفتند. در عين حال بيش از صدهزار حاجى در مكّه ماند. جايى براى برگزارى نماز نبود و مردم با حال وحشت و اضطراب در ميان آب راه مىرفتند، امير حج، شريف و والى هم در ميان آب گام برمىداشتند. آب تمام مقامات مقدسه؛ از جمله مقام ابراهيم - ع - را در خود فرو برد، آلودگيها را از خيابانها آورد و مقامات مقدسه را آلوده كرد.
هيچكس قادر به طواف و نماز نبود تا آنجا كه گروهى از حاجيان بناچار طواف وداع را ترك