53استلام نمى‌كرد.»

كمال بن همام در كتاب شرح فتح القدير مى‌نويسد: «رسول خدا - ص - فقط ركن يمانى و حجرالاسود را استلام مى‌كردند و استلام، غير از اين دو مستحب نيست.» ¹ثانياً: رواياتى كه استحبابش اختصاص به استلام ركن يمانى و حجرالاسود است، حمل بر تأكيد استحباب شود. شاهد اين جمع، اهميتى است كه در روايات، نسبت به اين دو ركن، داده شده.

ثالثاً: رواياتى كه استحباب را منحصر در ركنهاى يمانى و حجرالاسود مى‌دانست، حمل شود به اين كه استلام آن دو، از مستحبات طواف است و استحباب استلامِ باقىِ اركان، مستحب نفسى است.

استلام در ابتداى طواف يا در تمام شوطها؟

مدلول بعضى از روايات، استحباب استلام در ابتداى طواف است؛ از جملۀ آنهاست:

روايت معاوية بن عمار عن أبى عبداللّٰه - ع -. . . قال: «كنا نقول لابد من استلامه فى اوّل سبع واحدة.» ²امام - ع - فرمود: «ما گفته‌ايم استلام حجر در اول هفت شوط لازم است.»

و از جمله روايت 13 باب36 بحار ج12 ص309 و روايت 18 باب9، بحار، ج99، ص92.

روايات فراوان ديگرى، استلام را، در تمام دورها مستحب مى‌داند؛ مثل:

موثقۀ عمّار عن ابى عبداللّٰه - ع - قال: «اذا دنوت من الحجرالاسود، فارفع يديك و احمد اللّٰه - الى أن قال: - ثمّ استلم الحجر.» ³امام صادق فرمود: «هرگاه به حجرالاسود نزديك شدى، دو دست خود را بلند كرده، و ثناى خدا گوى و آنگاه حجرالاسود را استلام كن.»

اين حديث به اطلاق «ثم استلام الحجر» ، دلالت دارد بر استحباب استلام در تمام دورها.

روايات 2 و 3 باب 13 از ابواب طواف و روايات 1، 3، 4، و 5 باب12 از ابواب طواف نيز