167آن را در كتابهاى تاريخى مىيابيم به نحو اختصار روشن سازيم:
اخشبان:
در مرز شرقى مزدلفه دو كوه وجود دارد با نام «اخشبان» ، كوه شمالى را «اخشب كبير» و كوه جنوبى را «اخشب صغير» گويند، از ميان آن دو، راهى به سمت مزدلفه مىگذرد كه آن را «طريق المزمين» و «طريق الأخشبين» نامند.
اين راه امروزه توسعه پيدا كرده است. چندين مسير براى سوارهها احداث گرديده و يك راه نيز براى كسانى كه مىخواهند اين مسير را پياده طى كنند. 1اين مسير را «مأزمان» نيز نامند. 2مأزمان:
«مأزمان» تثنيۀ «مأزم» است كه اهل لغت به راه تنگ ميان دو كوه و امثال آن مىگويند، 3و در اينجا مقصود آن راه تنگى است كه در ميان دو كوه وجود دارد كه اهل مكه از آن به عنوان «مضيق» ؛ يعنى تنگه ياد مىكنند، 4تقى الدين فاسى از ابن شعبان نقل مىكند كه مأزمان دو كوه است در مكه كه از مزدلفه بحساب نمىآيد و همو به نقل از نووى در تهذيب مىنويسد كه آن دو كوه، بين عرفات و مزدلفه واقع است كه از ميان آن دو راهى مىگذرد. 5صاحب مرآة الحرمين فاصلۀ بين باب بنى شيبه تا اول مأزمان را 13161 متر و فاصلۀ ميان آخر وادى محسّر تا اول مأزمان را 2812 متر و حدّ فاصل بين اول مأزمان تا محل علامت حرم را - كه از آن بعنوان طول مأزمان ياد مىكنند - 4372 متر نگاشته است. 6فاكهى و ازرقى حد فاصل ميان دو مأزم را، كه از آن بعنوان «مأزما عرفه» ياد مىكنند، 112 ذراع و 12 انگشت نوشتهاند، 7ظاهراً مقصود آنها عرض تنگه است. در واقع اين فاصله را درهاى تشكيل مىدهد كه نهايت آن به بطن عرنه مىرسد. 8در گذشته حاجيان به هنگام عبور از اين مسير به سوى مشعرالحرام، گاهى در اين تنگه مورد هجوم عدهاى از دزدان و غارتگران قرار مىگرفتند و اموالشان به غارت مىرفت 9و گاهى خونها ريخته مىشد. امروز اين راه توسعه پيدا كرده است.