94طرف راست آنست. بين ركن مقام، تا زمزم ده گام فاصله است داخل قبه با رخام سپيد، مفروش گشته و تنور چاه در وسط قبه، كمى به سوى ديوار روبرويى كعبه واقع شده و آن از تختههاى رخام است كه به طرزى بديع به هم جفت كرده و در ميانۀ آنها «ارزيز» ريختهاند.
گرداگرد تنور بيست وجب و بلندى آن چهار وجب و نيم و عمق چاه يازده قامت است و مىگويند آب آن در شبهاى آدينه فزونى مىگيرد.
درِ قبّه زمزم در جهت شرقى واقع شده و در درون قبه سقاخانۀ مدورى ساخته شده كه پهناى آن يك وجب و عمق آن يك وجب و بلندى آن در حدود پنج وجب است و آن را پر از آب مىكنند و گرداگرد آن را مصطبهها تعبيه كردهاند كه وضو سازندگان روى آن مىنشينند.
بدنبال قبۀ زمزم، قبة الشراب است كه به عباس عموى پيغمبر منسوب مىباشد و درِ آن از قسمت شمال است. آب زمزم را با سبوهايى كه دورق ناميده مىشود در آن مىريزند. 1هر سبو دستگيرهاى دارد و آب را مدتى در آن مىگذارند تا خنك شود. همچنين خزانۀ كتب و قرآنهاى حرم در اين قبه است. از جمله، قرآن دست نوشتۀ زيد بن ثابت در اندرون صندوق چوبى بزرگى در آن حفظ مىشود، اين مصحف هجده سال پس از رحلت پيغمبر - ص - نوشته شده و مردم در قحطىها و سختىها اين مصحف را درمىآورند و آن را در آستان كعبه و مقام ابراهيم گذارده، با سرهاى برهنه به حال تضرع و دعا به آن مصحف و مقام توسل مىكنند و متفرق نمىشوند مگرآن كه رحمت و عنايت خدا شامل حالشان گردد، قبۀ معروف به يهوديه با جزئى انحراف، در پشت قبة العباس واقع شده است. 2
زمزم در قرن نهم
تقىالدين فاسى (م832 ه. ق.) در توصيف زمزم در اوائل قرن نهم مىنويسد: هم اكنون زمزم درون خانهاى مربع شكل قرار دارد و در [ كنار] ديوارهاى آن نُه حوض ساختهاند كه آن را از آب زمزم پرنموده، تا حاجيان از آنها وضو بگيرند. و در ديوار روبروى كعبه پنجرههايى ساخته و روى آن نيز سايبانى براى مؤذنان درست كردهاند، سپس در سال 822 ه. ق. اصلاحات زيادى در بناى زمزم، و حوضهاى اطراف آن و سايبان مؤذنان ايجاد شد كه هزينۀ تمامى آن را، شيخ على پسر محمد بن عبدالكريم گيلانى كه ساكن مكه بود پرداخت.