58بنا و پايهگذارى مساجد بزرگ در شهرهاى اصلى بود و ديگرى رواج زبان و ادبيّات عرب به عنوان زبان رسمى امپراطورى مالى، كه اين اقدام موجب سهولت انتقال معارف و انديشههاى اسلامى از طريق شمال آفريقا، كه در آن روزگار از مراكز دينى مهمّ تلقّى مىشدند گرديد. و از همه مهمتر، ايجاد مركزيّت دينى و حوزوى در تيمباكتو بود. تيمباكتو كه در منتهى اليه قوسى شمالى رودخانه نيجر قرار داشت نقش مهمّى در بخش جنوبى و غربى آفريقاى جنوب غربى داشت و از آنجا كه يك مركز تجارى بزرگ تلقّى مىشد، نقطه تلاقى سياهپوستان پايين رود نيجر و تجّار مالى كه واسطه تجارت شمال و جنوب آفريقاى غربى بودند به حساب مىآمد و نقطه تلاقى بودن تيمباكتو از سويى و مركز دينى گشتن آن از سوى ديگر، موجب گشت كه اسلام از اين مركز دينى به سوى جنوب و جنوب غربى و مناطق جنگلى سواحل اقيانوس اطلس گسترش پيدا كند.
از مجموع اين گزارشها مىتوان چنين نتيجه گرفت كه فريضه حج به خاطر نقش آن در آشنايى و تعارف بين انديشمندان، حاكمان، اميران و مردم عادى در يك فضاى باشكوه و روحانى باعث مىشد كه مردم مناطق دوردست از سير انديشه دينى در ديگر مناطق، بويژه در مراكز دينى و علمى نزديك مكّه، آگاه گردند و در آنان انقلاب فكرى و روحى ايجاد شود و به فكر ايجاد مراكزى همگون و پايهريزى حوزههاى فكرى و دينى در مناطق خويش بيفتند و با دعوت كردن از علما و انديشمندان، به روند توسعۀ فكرى و دينى كشورهايشان كمك كنند. در مقالات آينده با نگارش شرح سفر ديگر حكّام و امپراطورهاى آفريقا به مكه معظمه، تأثير حج در گسترش فكر و انديشه دينى در آفريقا را پى خواهيم گرفت.