55و از آنان در مورد مشروع و غير مشروع بودن آن سؤال مىكرد.
در يكى از موارد منسا موسى به ابن حاجب مىگويد: در مناطق ما اينگونه مرسوم است كه اگر فردى دختر زيبارويى داشته باشد بدون اجراى عقد نكاح به دربار پادشاه مىفرستد! آيا ازدواج اينگونه مشروع است يا نه؟ و ابن حاجب در پاسخ حرمت آن را نه تنها بر تودۀ مردم بلكه بر پادشاهان نيز، بيان مىكند و منسا موسى قسم مىخورد كه تاكنون به حرمت اين مسأله آگاه نبوده است. 1مؤلفين كتاب «امپراطوريها و مردم غرب آفريقا» به مسافرت منسا موسى از ديد ديگرى نگاه كردهاند؛ آنان بيش از آن كه به نقل حوادث بپردازند به تحليل و به دست آوردن چرايى اقدام منسا موسى از ديدگاه سياسى و دينى پرداختهاند و آثار و نتايج دينى و سياسى اين مسافرت جنجالى را يادآور شدهاند. اينان بر اين باور بودند كه امپراطوران مالى كهاز قبيلۀ مدينگو 2بودند، جهت تثبيت حاكميّت خويش بر غير قبيلۀ مسلمان مدينگو، ناچار بودند دين خويش را تبليغ و گسترش دهند تا بين خود و ديگر قبايل تحت سيطرهشان، همگونى دينى بوجود آورند و از اين طريق «همدلى دينى» را بجاى «عناد قبايلى» كه در آفريقا نقش مهمّى داشته و دارد، بوجود بياورند. اين تحليل نمىتواند چندان از واقعيت دور باشد. با اين مقدمۀ كوتاه به نقل نظرات آنان پرداخته مىشود:
در كتاب «امپراطوريها و مردم غرب آفريقا» در خصوص حج و نيز فعّاليّت دينى منسا موسى چنين آمده است:
«يكى از همكاريهاى بزرگ منسا موسى با تاريخ مالى گسترش شهرت و موقعيت خارجى آن بود. وى اين همكارى را در سطح گسترده، توسط حج مشهور خود بين سالهاى 25 - 1324 انجام داد. او اولين حاكم مالى نبود كه به حج مىرفت ليكن هيچ حاكمى قبل از وى، از سرتاسر غرب آفريقا، در آن سطح از پول خرج كردن، به مكه نرفته بود. وى با خود حدود ششهزار نفر از درباريان و خدمه را با لباسهاى فاخر و در حالى كه سه مليون پوند طلا را به همراه خود حمل مىكردند، به مكه برد. او به هرجا كه مىرفت به علت بخشندگى و خرج بىحد و حصر خود، براى همراهانش زبانزد مىشد. در مسير در هر نماز جمعهاى كه شركت مىكرد مخارج ساختن مسجدى را مىپرداخت. زن وى نيز در مصر خرج زيادى كرد بگونهاى كه ارزش اين فلز گرانبها (طلا) افت كرد. منسا موسى مال فراوانى در راه وقف، هديه و خريد