204خون و قطعه‌اى استخوان نخواهد بود، آنهم سرد و بى‌تپش.
بررسى‌هاى موضوعى، بدون حفظ روابط فيما بين بررسى كاملى نخواهد بود.
از اين روى مسألۀ حج در قرآن كريم همانند يگر موضوعات اسلامى، در ميان بسيارى از مسائل و معارف اسلامى ذكر گرديده نه بصورت بخشى مستقل، دقت در آيات قبل و بعد از آيات مربوط به حج، شامل معارف ارزشمند اسلامى است همانند، امامت، شهادت، ابتلاء، جهاد، انفاق، تاريخ اديان، ايمان و شرك، رسالت و ولايت، معاد و جهان هستى، حيات و مرگ و از اين قبيل موضوعاتى كه با آخرين كلمات آيات، ارتباط ميان حج و كليه معارف اسلامى، بخوبى بيان شده است. البته فهم قاصر و بضاعت مزجاة و حوصله تنگ اين مقال ما را از ورود به آنها معذور مى‌دارد.
نكته سوّم:
متخصصين فن ارتباطات، عمده‌ترين محور مطالعاتى و بهره‌گيرى و عملكرد خود را حول چهار محور متمركز كرده‌اند. 1 - موضوع پيام، 2 - انتقال پيام، 3 - گيرنده پيام، 4 - هدف پيام.
حج، خود پيامى است از سوى خداوند تبارك و تعالى كه از رهگذر شعائر و آيات بيّنات در قالب مناسك، به ناس منتقل مى‌گردد تا اهداف بس متعالى جامۀ عمل بپوشد. در اين مقال با توجه به مقدمات و نكات ياد شده، سعى بر آنست كه پيام حج بر متد فرهنگ ارتباطى و با استناد به محكمات قرآنى بيان شود، و چون نخستين گام در اين باب است، خالى از سهو و نقص نخواهد بود. به اين شوقى كه من بر كعبه مقصود، رو دارم‌دلى از سنگ مى‌بايد كه گردد سنگ راه من
اوّل پيام حج و منبع آن
در كتاب عزيز خدا؛ قرآن كريم، 56 آيه نازل گرديده كه صريحاً و منطوقاً پيرامون مسائل مربوط به حج است. «سوره بقره: 123 تا 133 و 158 و 194 تا 203» «سوره آل عمران: 95 تا 97» «سوره مائده 1 و 2 و 94 تا 98» «توبه 19 و 28» «انفال 34 و 35» «ابراهيم 35 تا 41» «حج 25 تا 37 و 67» «نمل 90» .
از دقت در اين آيات نكاتى بس قابل تعمق و امعان نظر بدست مى‌آيد كه به اجمال بدانها اشاره مى‌شود، البته مسائلى مربوط به شأن نزول، سال نزول. مكى يا مدنى بودن، و نيز معارف و مطالب قبل و بعد آيات و ارتباط فيما بين را در اين مقالِ مختصر، متعرض نشده‌ايم.
* پيام حج، از منبع ذات الهى و در دو مقام صادر شده يكى «الوهيت» و ديگرى «ربوبيت» .
در آيات مربوطۀ مذكور، 55 بار «الوهيت» و 22 بار «ربوبيت» حقتعالى ذكر گرديده و از آنجا كه ربوبيت تجلّى الوهيت حضرت حق است، مقام الوهى بيش از دو برابر آمده است.
مقام الوهيت مطلقه كه مرتبه «لابشرطى» است، واجد هر كمالى بطور مطلق مى‌باشد و ذات حق مستجمع جميع صفات جلال و جمال است و از آن جمله، احديت، واحديت، قدرت، حيات، علم و خالقيت است كه از آثارش، احياء، اماته، امداد، هدايت، مرجعيت، امنيت و غيره است كه اين كمالات خداوندى در هيمن آيات حج كه از الوهيت سخن بميان آمده، بيان گرديده است.
و خلاصه به تعبير بزرگان، همه جلوه‌هاى فيض اقدس خداوندى است.