203گذرا و بسيار مختصر خواهيم داشت و در اين بيان فقط با استمداد از صراحت و منطوق آيات كريمۀ قرآن به خاستگاه و جايگاه و نقش حج در فرهنگ ارتباطات مى‌پردازيم.
قبل از ورود در متن بحث ذكر چند نكته ضرورى است.
نكته اوّل:
در مبحث عبادات، نماز و روزه و حج جايگاه ويژه‌اى دارند ولى با تفاوتهاى خاصى، نماز مجموعه افعال است و روزه مجموعه مناهى و حج مجموعه هر دو جهت است. هم داراى افعال است مانند احرام، طواف، سعى، وقوف و غيره و هم داراى مناهى است مانند محرمات احرام، از اين روى در نماز «اقامه» است و در روزه «امساك» و در حج «مناسك» حج به اعتبار اعمالى كه بايد انجام داد شبيه به نماز است و به اعتبار محرمات كه بايد انجام نداد شبيه روزه است. بنابراين حج از يكسو داراى بار بالندۀ نماز است و از ديگر سوى، بار سازندۀ روزه را داراست. و بهمين جهت در قرآن كريم از ويژگيهاى خاصى برخوردار است كه هيچيك از عبادات ديگر حتى جهاد، چنين نيستند.
نكته دوّم:
اصول و فروع دين اسلام، بى‌شك داراى ارتباطى تنگاتنگ هستند.
يعنى ساختار اعتقادى و عملى در توحيد، نبوّت، معاد، حج، جهاد، نماز، روزه و احكام و. . . بصورت ارگانيزمى واحد در مكتب توحيدى اسلام مطرح مى‌باشند و بررسى هر يك از آنها بدون توجه به ارتباط با ديگر موضوعات دينى، همانند تشريح قلب و كبد و ستون فقرات است در خارج از بدن. كه سلسله اعصاب و عروق فيما بين قطع گرديده و چيزى جز تكه‌اى گوشت و لخته‌اى