91بعروقش مى‌رساند و شهر مكه، محدودۀ حرم را اشراب مى‌كند و از اين مركز مطهر و منور است كه سراسر گيتى از شراب ناب توحيد سرمست مى‌گردند...
* * *
«حجر» باديدى ديگر رمز وحدت همه بشريت است: گوئى انسانهاى همۀ روى زمين با استلام حجر وحدت در خاك و كشور را اعلام مى‌دارند. همه يك سرزمين دارند و حد ومرزى بين خاك وطنها نيست... در «حجر» تمام مردم ازيك نژاد و يك خاك و يك طبيعت اعلام مى‌شوند 1.
سعى بين صفا و مروه:
سنت است حاجى پس از طواف، به سوى زمزم رود و از آب زمزم بنوشد و آنگاه به سوى كوه صفا رود و سعى خود را به سوى مروه، با دعاهاى بلند و با شكوهى كه يادآور روح ملكوتى آخرين سفير وحى الهى است آغاز كند.
صفا، يادگار نخستين فرياد اعلام نبوت خاتم انبياء حضرت محمد (صلى‌اللّٰه عليه و آله و صحبه‌المنتجبين) است. و سعى از اين كوه تا آن كوه، ضمن تجديد خاطرۀ پى جوئى جان فرساى هاجر مادر اسماعيل در جستجوى آب براى فرزند خردسالش، نمايشگر حالت بيم و اميد و خوف و رجاء حج گذار است. در هيچ كجاى عالم، در فاصلۀ هيچ دو كوهى چون صفا و مروه اين همه خاطرات روحانى و ملكوتى و سير انفسى وجود ندارد... در سعى بين صفا و مروه چه مى‌خواهى؟ كوبكو بدنبال دوست گشتن و بى‌تاب و مضطرب در جستجوى قرب بودن، حالت حيرت و سرگشتگى را پس از تقرب يافتن در طواف، مجسم كردن...
حاجى در سعى، كوشش پيگير و مكرر خود را براى ادامۀ راه وصال به نمايش مى‌گذارد و اضطراب خود را نشان مى‌دهد و بخصوص در «هروله» جزر و مد روحى و انعكاس اين جزر و مد در تمامى اعضاء بدن و سراسيمه شدن و بى‌تاب شدن ... به خوبى تجلى مى‌يابد. و بخصوص هروله، از سوئى موجب فرو ريختن بارهاى سنگين كبر و خود بينى و انانيت و خودپرستى است. در روايت آمده است كه «خداوند هيچ منسكى را بيش از سعى دوست ندارد زيرا همه جباران و گردنكشان در اينجا ذليل مى‌شوند» 2.