80دست اندركاران اداره جوامع اسلامى و نيز صاحب نظران و متفكران و مصلحان و مورخان و جامعه شناسان و سياستمداران و عالمان دينى و رهبران مذهبى از چهار سوى جهان در مراسم حج فراگرد هم آيند و در ضمن تجديد عقد اخوت اسلامى و تحكيم مراتب مودّت و محبت و آشنائى روز افزون به روحيات و اخلاقيات و آداب و مراسم و افكار و عقايد و نظرات و طرحها و پيشنهادهاى گوناگون و با بحث و بررسى و مشاوره و مداقه به صورت دسته جمعى و هم آهنگ و با توجه به همه مقتضيات و تحولات عصر، راه حلهاى مناسب و جامع و مرتبط بيابند و در بازگشت به مراكز اصلى و وطنهاى خود، دست آوردهاى خود را از اين سفر پربركت باطلاع مردم خودشان برسانند و از ديگر مطلعان و صاحبنظران كه در كشورهاى مختلف اسلامى اقامت دارند و نيز مسلمانانيكه در ساير كشورهاى غير اسلامى جهان پراكنده‌اند، نظر خواهى كنند و اين پيوند و كسب اطلاع و مراوده و مطالعه و بررسى دسته جمعى را سازمان دهى كنند و براى آن نظم و ترتيب و سياق شناخته شده و مقبول برقرار دارند... تا بدين‌سان، هم روابط بين‌المللى اسلامى تقويت گردد و هم راه براى وحدت آينده و آرمانى جهان اسلام هموار شود.
* * *
حج در عين حال و با حفظ همۀ اين جهات معنوى و سياسى و اجتماعى، يك زاويۀ ديگر نيز دارد و آن «رويۀ اقتصادى» حج است. حج در اين ديدگاه يك بازار مكاره بين‌المللى اسلامى است. رشد اقتصادى كشورهاى اسلامى در گرو تبادل فرآورده‌هاى صنعتى و دست آوردهاى علمى و محصولات كشاورزى آنهاست. اگر هر كشور اسلامى، در داخل خود محبوس بماند و رشته مبادلات اقتصاديش با ساير كشورهاى اسلامى سست و گسسته گردد، يا عقب خواهد ماند و يا بصورت «قمر» يكى از قدرتهاى اقتصادى جهان در خواهد آمد.
حج، در صورت فعلى، البته، از جنبه اقتصادى، آنگونه كه بايد با آرمان اقتصادى اسلامى هم آهنگ نمى‌نمايد و بيشتر نمايشگاه و فروشگاه و تجارتگاه كشورهاى غير اسلامى است، اما اين عارضه‌اى است مربوط به كل مشكلات سياسى تاريخى موجود در جهان اسلام و ربطى به حج ندارد.
حج، خود، يك باشگاه اقتصادى بين‌المللى اسلامى است كه بدون شك در تسريع رشد اقتصادى و خودكفائى صنعتى و علمى و كشاورزى دنياى اسلام نقش قاطع و تعيين كننده دارد.