163
طاهريان (259- 206ق.):
منصب «عمل الحرمين» از سوى خلفاى عباسى در زمان حكومت طاهريان به آنان داده شد كه منصبى تشريفاتى - سياسى بود (تاريخ طبرى (م310ق.)، ج9، ص 258 محمد ابوالفضل، بى‌تا.) و متصدى آن از ميان اميران با نفوذ انتخاب مى‌شد و هنگام خواندن خطبه در مكه، نامش همراه خليفه خوانده مى‌شد. اهم اقدامات طاهريان در مقام عمل‌الحرمين را مى‌توان چنين بر شمرد:
الف) توزيع اموال در حرمين.
ب) رفع اختلاف دربارۀ رؤيت هلال.
ج) اهداى قفل زرين به كعبه.
ساجيان و صفاريان دو سلسلۀ ديگر بعد از طاهريان بودند كه آنان نيز براى به دست آوردن منصب عمل الحرمينى تلاش فراوان كردند كه در برخى سال‌ها موفق و در برخى ديگر خلع مى‌شدند؛ به عنوان نمونه، صفاريان منصب عمل‌الحرمين را از سوى دستگاه عباسى از سال 265 تا 271ق. به دست گرفتند، ولى در سال 271ق. و در پى حملۀ برخى سادات علوى از مكه و مدينه و كشتار و غارت در آن شهر كه موجب تعطيلى مراسم حج و نيز تعطيلى نماز جمعه و جماعت شد. معتمد خليفۀ عباسى، در حضور حج گزاران خراسانى در بغداد اعلام كرد: عمروليث از منصب عمل الحرمينى عزل گرديد و نيز دستور داد عمرو را بالاى منابر لعن كنند. (م310 ق./ ج15، صص6628 - 6626 ، بى‌تا.)
عصر آل بويه (447 - 320ق.):
آل بويه پس از تسلط بر بغداد در سال 334ق. با اخشيديان (358 - 323ق.) به عنوان فرمانروايان مصر، در راستاى نفوذ حرمين و خوانده شدن خطبه به نامشان رقابت داشتند. معزالدوله بويهى در سال 342ق. كاروان حاجيان عراق را با دو اميرالحاج از علويان به نام‌هاى ابوالحسن محمد بن عبدالله و ابوعبدالله احمد بن عمربن يحيى به مكه گسيل داشت. آنها در مكه با سپاهيان ابن اخشيد كه براى دفاع از موقعيت وى به همراه كاروان حاجيان مصر آمده بودند، درگير شدند و توانستند با غلبه برآنها به نام معزالدوله خطبه بخوانند. (ابن اثير، ج8 ، ص 506 به كوشش عبدالله قاضى، 1407ق./ ابن فهد، ، ج2، ص 398، (م885ق.) در سال 343ق. نيز ميان كاروان اعزامى معزالدوله و مصريان درگيرى رخ داد. اين بار نيز مصريان مغلوب شدند و در