76
ذراع مدينه (تاليف ميان سال هاى 1042 - 1037)
فرشى /به كوشش رسول جعفريان
در باره اين رساله
نام رساله «ذراع مدينه» است؛ نامى كه خودِ نويسنده به آن داده است. «ذراع» در مبحث تعريف ها و مقياس ها تعريف خاصى دارد، اما در اينجا، يك عنوان جغرافيايى است، درست مانند خطط در نام هايى مانند «الخطط المقريزيه» از مقريزى، كه به معناى تاريخ و جغرافياى مصر است. در اينجا ذراع مدينه، به معناى اثرى است در تاريخ و جغرافياى شهر مدينه.
نگاهى به فهرست مطالب اين رساله گوياى اين مطلب است. همين تعبير در بارۀ مكه هم به كار رفته و تحت عنوان «ذراع مكه» هم رساله يا رسائلى وجود دارد. شايد بتوان گفت اين تعبير در چند مورد محدود توسط فارسى نويسان ماوراء النهرى به كار رفته كه يكى از آنها همين رساله است كه در كتابخانۀ جامى شهر دوشنبه نگهدارى مى شود. رسالۀ ديگرى هم با عنوان ذراع مدينه در شهر تاشكند ازبكستان (فهرست: 5/315) نگهدارى مى شود (فهرستواره، 1/218) . تعبير «مقدار ذراع مكه و بعضى از كيفيت مسجد الحرام» عنوان نسخه اى است باز در تاشكند (5/312) . نسخه اى هم با عنوان «ذراع مكه» در نشريه نسخه هاى خطى: 9/77 معرفى شده است.
واحدى كه بيش از همه در اين كتاب به كار رفته «گز» است كه خودش در اين رساله مقدار آن را تعريف كرده است. البته از «ذراع» و «ميل» و غيره هم استفاده شده است. گفتنى است كه