2342. بيشتر منطقى‌ها مناظره را هم سنگ مجادله قرار داده‌اند؛ سپس تمام آداب و قواعد فن جدل را در باب مناظره آورده‌اند، ليكن بعضى از علما مثل شهيد ثانى در آداب المتعلمين بدون اينكه مناظره را تعريف كند تنها به آداب آن پرداخته است، در صورتى كه اول بايد مناظره را با مبادى تصورى و تصديقى مشخص كرد، سپس به آداب و مراحل آن پرداخت، ولى اگر مقدارى دقيق‌تر بنگريم خواهيم فهميد كه هدف اصلى از مناظره، روشن ساختن يك امر مجهول به كمك دلايل منطقى عقلى و نقلى و علمى است؛ يعنى كشف حقيقت براى طرف‌هاى درگير يا شنوندگان و يا حاضران و يا مجموع آنان در آن جلسه است. وانگهى مناظره در اسلام براساس منطق صحيح و بر پايۀ محبت بايد اجرا گردد. در حريم مناظرۀ اسلامى و عقلانى، ستيزه جويى و برترى خواهى و همچنين اقناع انگيزۀ شهرت طلبى و جاه و مقام و كسب محبوبيت اجتماعى، خودنمايى و جلب توجه مخاطبان راه ندارد. اسكات رقيبان و يا رسوا نمودن آن‌ها، در ماهيت مناظرۀ منطقى و سالم وجود ندارد، بلكه از گناهان كبيره است.
مناظره‌هاى حضرت رسول و ائمۀ اطهار (عليهم السلام) با علماى اديان و معاندان دين - كه نمونه‌هايى از آن‌ها را در اين نوشته آورده‌ايم - دليل روشنى است بر جدايى ماهيت مناظره از مجادله و نظاير آن.
3. در مناظرۀ دينى و گفت‌وگوى عقلانى، نيرنگ و ترفند به كاربرده نمى‌شود؛ بر خلاف مجادله اصطلاحى و فنى كه طرفين مجادله‌گر همچون شطرنج بازان حرفه‌اى هستند كه مى‌خواهند طرف مقابل را غافل گير نموده و به اصطلاح او را ناك اوت كنند و از اين رو غالباً منجر به تشديد عداوت‌ها و تحريك خصومت‌ها و گسستن پيوند دوستى‌هاى كهن مى‌شود. به همين دليل، اسلام پيروان خود را از مجادله و مراء براى هميشه نهى نموده است. به خصوص هنگام حج و اعتكاف، زيرا فلسفۀ تشريع آن‌ها خودسازى و كسب تقوا و معنويت است و تنها مجادلۀ احسن در قرآن كريم در موارد ضرورت مجاز شمرده شده است. گرچه مناظره گران متعهد و با تقوا نيز در موارد اضطرار، آنهم به مصلحت مخاطبان، مى‌توانند طرف را با مجادلۀ احسن به سكوت وا دارند و دليلى را كه رقيب معتقد است پيش كشيده و راه پاسخ را از هر جهت به روى طرف مقابل ببندند.
معروف است، كه جمعى از علماى بغداد از سنى و شيعه براى شنيدن مناظره صاحب تفسير آلوسى با مرحوم شيخ مرتضى آل ياسين در مركزى تجمع نمودند؛ مرحوم آل‌ياسين اصرار كرد تا آقاى آلوسى مناظره را شروع كند. مفسر بزرگ اهل سنت گفت: طبق حديث عايشه امّ المؤمنين، پيامبر (ص) در لحظۀ بيمارى ابوبكر را به جاى خود براى اقامه نماز جماعت فرستاد نه امام على را، شما چه جوابى داريد؟ مرحوم آل‌ياسين سكوت عميقى كرد، و بر مجلس هم سكوت حاكم شد؛ ناگهان سربلند