190خواجه نصير طوسى آن را از كيفيات نفسانى و نوعى علم مى‌داند. وى در تبيين اراده و كراهت مى نويسد: «و هما نوعان من العلم» ؛ 1«اراده و كراهت، دو نوع علم و آگاهى هستند.»
لذت و درد
هر دو از مقولۀ كيف و زير مجموعۀ ادراك ا ند. لذت ادراك ملائم و درد (اَلَم) ادراك منافى است و اينها نسبت به اشخاص مختلف متفاوت است؛ چه بسا چيزى براى كسى لذت‌آور باشد و براى ديگر دردآور. خواجه در اين باره مى نويسد: «و منها الالم و اللّذة و هما نوعان من الادراك تخصيصاً باضافه تختلف بالقياس» ؛ 2«و از اقسام كيفيات نفسانى، درد و لذت است و اينها دو نوع ادراك اند كه يكى اختصاص به ملائم دارد و ديگرى به منافى و به قياس به افراد متفاوت است.»
لذت و درد مراتب دارد؛ اولين مرتبۀ آن حسى است. مرتبۀ ديگر آن خيالى و وهمى است و مرتبۀ بالاتر آن عقلى است. خواجه نصير به دو نوع آن اشاره كرده، مى نويسد: «و كلّ منهما: حسّيّ، و عقليّ و هو أقوى» 3اما شارح علامه به لذت وهميه نيز اشاره مى كند و در وجه قوى‌تر بودن لذت عقلى مى نويسد: «حس تنها ظاهر اشيا را ادراك مى كند. اما عقل به باطن اشياء راه پيدا مى كند. پس، عقل كه ادراكش تمام‌تر و كامل‌تر و لذتش نيز قوى‌تر است.» 4
سوم؛ اضافه؛ اضافه يكى ديگر از مقولات عرضى است كه از مقولات نسبى بشمار مى‌آيد و آن بر دو قسم است؛ «حقيقتى» و «مشهورى» . 5شارح علامه در وجه تمايز آن دو مى نويسد:
گاهى به خود اضافه، مضاف اطلاق مى شود؛ يعنى وصفى كه در قياس به غير عارض چيزى مى شود؛ مانند ابوّت و بنوّت، آن را مضاف حقيقى نامند، چون در ذاتش اقتضاى اضافه دارد و غير آن، بواسطۀ اين اقتضاى اضافه دارند و گاهى به ذاتى كه اضافه عارض مى شود؛ مانند پدر و فرزند كه اين را مضاف مشهورى ناميد. 6
و مضاف حقيقى عارض بر مضاف مشهورى مى شود. ابوّت عارض آب مى شود و مانند آن. 7
ويژگى‌هاى مقوله اضافه اين است كه طرفينى است؛ يعنى پدر و فرزندى يا علت و معلول بودن، مفاهيم طرفينى هستند.
ديگر اينكه، متضائفان؛ چه از نظر قوه و چه فعليت، متكافئان هستند. اگر على بالقوه پدر حسن است، حسن هم بالقوه فرزند على است و هرگاه يكى فعليت پيدا كرد، ديگرى هم فعليت پيدا مى كند.
چهارم «أين» (مكانمندى) ؛ أين به معناى نسبت شىء به مكانى است كه شىء در آن استقرار پيدا مى كند. مكان به جسم و جسمانى‌ها اختصاص دارد. موجودات غير جسم و جسمانى مكان ندارند چون گفتيم مكان نسبت شىء به شى ء ديگر است از جهت استقرار يكى در ديگرى (نسبت