1) . يك كلمه ناخوانا. دو شهيد عبدالله نام ديگر در احد؛ يكى عبدالله بن سلمه عجلانى انصارى (استيعاب، ج3، ص932) و ديگرى عبدالله بن قيس بن خالد انصارى (همان، ج3، ص978) است.

2) . خلاد فرزند عمرو بن جموح، همراه با پدرش عمرو و برادرش ابو ايمن [كه برخى او را از موالى عمرو بن جموح دانسته‌اند] در احد به شهادت رسيدند. استيعاب، ج2، ص452

3) . خارجة بن زيد و سعد بن ربيع در يك قبر گذاشته شدند. استيعاب، ج2، ص417

4) . متأسفانه در نسخه، بيشتر اين اسامى به شكل نادرست درج شده بود كه بر اساس مصادر درست شد.

5) . واقدى در مغازى (ترجمه فارسى، ص226) نوشته است: گويند: شهداى مسلمانان در صحرا به خاك سپرده شدند. بعد از آن، هرگاه از طلحة بن عبيد الله دربارۀ اين گورهايى كه در يكجاست مى‌پرسيدند، مى‌گفت: اينها قبور گروهى از اعراب است كه به روزگار عمر بن خطاب مرده و در اين‌جا دفن شده‌اند. ابن ابى ذئب و عبد العزيز بن محمد هم مى‌گفتند: ما اين گورها را كه در يكجاست نمى‌شناسيم. اينها گورهاى اهل باديه است. قبور شهيدان احد پنهان است و ما در صحرا و مدينه و اطراف آن گورى از ايشان سراغ نداريم، فقط قبر حمزة بن عبد المطّلب و سهيل بن قيس و عبد الله ابن عمرو بن حرام و عمرو بن جموح را مى‌شناسيم. پيامبر (ص) سالى يك بار به زيارت آنها مى‌آمد و چون به اولين نقطۀ گورستان مى‌رسيد، با صداى بلند مى‌فرمود: سلام بر شما باد به واسطۀ پايدارى و شكيبايى كه كرديد و خانۀ آخرت چه نيكوست! ابو بكر و عمر و عثمان هم هر سال يك بار همين كار را مى‌كردند و معاويه هم هر وقت براى حج يا عمره از مدينه مى‌گذشت، به زيارت ايشان مى‌رفت. پيامبر (ص) مكرر مى‌فرمود: اى كاش من هم با شهيدان كوه [احد] شهيد مى‌شدم. فاطمه (عليهاالسلام) دختر رسول خدا (ص) هر دو - سه روز يك بار به زيارت شهدا مى‌رفت و كنار قبور ايشان مى‌گريست و دعا مى‌كرد. سعد بن ابى وقاص هم هرگاه براى سركشى از اموال خود به بيشه مى‌رفت، از پشت قبور شهدا مى‌گذشت و سه مرتبه مى‌گفت: سلام بر شما باد! آنگاه روى به همراهان خود مى‌كرد و مى‌گفت: آيا به قومى كه پاسخ سلام شما را مى‌دهند، سلام نمى‌كنيد؟ هركس تا روز قيامت به ايشان سلام كند، پاسخش را مى‌دهند. پيامبر (ص) بر گور مصعب بن عمير گذشت، توقف فرمود و براى او دعا كرد و آيه بيست و چهارم، از سوره احزاب را تلاوت فرمود: «از مؤمنان، مردانى هستند كه راست كردند آن عهدى كه با خداى تعالى كرده بودند، از ايشان كسانى هستند كه پيمان خود را تمام كردند و جان خويش را فدا كردند و از ايشان كسانى هستند كه منتظرند و از ايشان تغييرى نمى‌آيد.» آنگاه فرمود: گواهى مى‌دهم كه در روز قيامت ايشان شهيدان راه خدايند، به زيارت اينها بياييد و به ايشان سلام دهيد. سوگند به آن كس كه جان من در دست اوست، تا روز قيامت هر كس به ايشان سلام دهد، پاسخش را مى‌دهند. ابو سعيد خدرى كنار گور حمزه مى‌ايستاد و دعا مى‌كرد و به همراهان خود مى‌گفت: هركس بر ايشان سلام دهد، پاسخش را خواهند داد، زيارت و سلام كردن بر ايشان را رها مكنيد. ابوسفيان، خادم ابن ابى احمد مى‌گفت كه همراه محمد بن مسلمه و سلمة بن سلامة بن وقش در هر ماه يك بار به زيارت شهيدان اُحد مى‌رفتند، نخست بر گور حمزه سلام مى‌كردند و كنار گور او و گور عبد الله بن عمرو بن حرام و قبور ديگرى كه آنجاست، توقف مى‌كردند. ام سلمه همسر گرامى پيامبرخدا هم در هر ماه يك روز به زيارت شهداى احد مى‌رفت، بر آنها سلام مى‌داد و تمام روز را آنجا مى‌ماند، روزى همراه غلام خود نبهان آمده بود و نبهان بر قبور شهدا سلام نداد، ام سلمه گفت: اى بدبخت، به ايشان سلام نمى‌دهى؟ به خدا سوگند، تا روز قيامت، هركس به ايشان سلام كند، پاسخ او را مى‌دهند. ابو هريره هم بسيار به زيارت ايشان مى‌رفت. عبد الله بن عمر هم هرگاه براى رفتن به بيشه سوار مى‌شد، چون به ذباب مى‌رسيد، به سوى قبر شهدا بر مى‌گشت و به ايشان سلام مى‌داد و دوباره به ذباب بر مى‌گشت و دوست نداشت كه از گورستان شهدا به عنوان راه استفاده كند. فاطمۀ خزاعى را ديدم كه مى‌گفت: روزى هنگام غروب آفتاب با خواهرم از آنجا مى‌گذشتيم، گفتم بيا به قبر حمزه سلامى بدهيم و برگرديم. گفت: بسيار خوب. ما كنار گور حمزه ايستاديم و گفتيم: سلام بر تو اى عموى پيامبر، شنيديم كه كسى پاسخ ما را داد و گفت: سلام و رحمت خدا بر شما باد! در حالى كه هيچ كس نزديك ما نبود.

6) . مجادله: 11