112او كه در عين حال متدين است، نشأت گرفته از مقايسۀ اين اوضاع با تمدن جديد است. غالب فرنگ رفتههاى آن روزگار، تحت تأثير اين نگاه بودند و تنها مذهب و دين را استثنا مىكردند.
چگونگى نگارش سفرنامه
وى نگارش سفرنامه را از خانۀ خود در تهران آغاز كرده و همانجا به پايان برده است. اين مطلبى است كه در پايان سفرنامه يادآور شده وگفته است:
«طول اين سفر از يك سال چهل روز كمتر شد و در روى همان نيمكتى كه اين كتاب را ابتدا كردهام، از قضا امروز كه پنجم ماه است، بحمدالله تعالى توى باغ اين چند صفحۀ آخر را نوشتم. چه خواب مفصل و درازى بود. به نظرم اين يكسال عمر كه گذشت يك شبانه روز بيشتر نمىآيد.»
اگر مقصودش سال قمرى باشدكه علىالقاعده چنين است، سفر او در 315 روز بهانجام رسيده است.
پس از آن، در جاى جاى سفرنامه اشاره به نوشتن و نگارش روزانۀ آن دارد. زمانىكه از باطوم سوار كشتى آرامى شده تا به استانبول برود، مىنويسد:
«در سالون كشتى هركس به كارى مشغول. يكى روزنامه مىخواند، ديگرى كتاب، ديگرى پيانو مىزند. يكى با يكى صحبت دارد و چون دو نفر فرنگى پرگوى خيلى حرف مىزنند و تقريباً سه ساعت با من صحبت داشتند، حقيقتاً گوش و زبانم خسته شد. چند روز هم بود سفرنامه مانده بود. اين است براى استخلاص، چند ساعتى از آنها يك طرف كشيده، خود را مشغول تسويد اين اوراق كردم.»
در موارد ديگر نيز اينقبيل عباراتكه حاكى از نگارش سفرنامه در حين سفر است، ملاحظه مىشود.
ى
يادداشتى از مؤلف در سن 64 و 70 سالگى - يادداشتى از پسرش