84فراهم نشده است و من معتقدم بايد از اين فضا براى توليد علم و ارائه آن به جامعۀ علمى جهانى براى اثبات و تأييد تأثيرگذارى مناسك حج بر ابعاد مختلف روانشناختى انسان و جامعهشناختى سود بجوييم.
پرسش: چه تفاوتى است ميان «خوف و خشيت» كه در قرآن و سيرۀ معصومين (عليهم السلام) به آن سفارش شده و «اضطراب روانشناسى» وجود دارد؟ همانطور كه مىدانيم در روايات آمده است كه امام سجاد (ع) هنگام گفتن لبيك بيهوش مىشد، يا امام صادق (ع) حالش به اندازهاى دگرگون مىشد كه نمىتوانست لبيك بگويد. آيا اين موارد جزو مصاديق اضطراب است با اينكه اضطراب روانشناختى با آن متفاوت است؟
پاسخ: ميان «خوف» و «خشيت» كه در حال اوليا و اهل معرفت مشاهده مىشود و «اضطراب» ، تفاوت اساسى وجود دارد. اوّلى ممدوح است و دومى مذموم؛ اولى حركتآفرين است و دومى بازدارنده و بالاخره اولى نشانۀ اوج كمال و دومى علامت استيصال و درماندگى است. انسانى كه در لحظۀ احرام گريه مىكند كه آيا خداوند لبيك مرا مىپذيرد يا نه، اين حالتى است كه احساس معنوى و برانگيختگى و لحظههاى اوج را تجربه مىكند. اين حالت بسيار خوبى است و بحث ما ناظر به اين افراد نيست. آنچه در اين مقال مورد بحث است، اضطراب مرضى و بيمارگونه است كه موجب دستپاچگى، وسواس و آشفتگى روانى و رفتارى مىشود.
از نظر ابتلا به اضطراب هم، افراد كاروان با يكديگر متفاوتاند؛ چون اضطراب به لحاظ تكوينى پديدهاى زيستى محيطى است؛ يعنى هم زيربناى زيستى دارد و هم ناشى از مشكلات موقعيتى و محيطى است؛ مثلاً بر هم خوردن تنظيم هورمونهاى داخلى و انتقال دهندههاى عصبى در افرادى كه بدكارى تيروئيد دارند و يا در خانمها هنگام عادت ماهانه، باعث اضطراب مىشود. درك اين حالات و كنارآمدن با اين تفاوتها و ارائۀ رهنمود متناسب با شرايط، هنر روحانى كاروان است.