76
خاتمه
پس از بررسى تاريخى و علمى ا ى كه دربارۀ ارتباط علمى و فرهنگى ميان دانشمندان مغرب و دانشمندان مكه و مدينه داشتيم، از تأثير بزرگى كه اداى فريضۀ حج بر دانشمندان مسلمان به طور كلى و علماى مسجد الحرام و مسجد النبى (ص) در مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره داشته است آگاه شديم. فريضۀ حج، فرصتى طلايى را در اختيار دانشمندان و علماى گرانقدر از سرتاسر جهان اسلام قرار داد تا در ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد النبى (ص) و در ميان رواق هاى آن، كه محل نزول وحى و سرزمين رسالت و نبوت است به ملاقات با يكديگر بپردازند. در نتيجۀ اين فرصت طلايى، حلقه هاى دانش، درس و آموزش براى ساكنان اين شهرها و مسافرانى كه از شرق و غرب جهان به آنجا روى آوردند، شكوفا شد و رونق گرفت. جنبش علمى مكه و مدينه با تلاش و همت اين دانشمندان و علمايى كه در موسم حج رهسپار آن مى شدند، پويا و فعال گشت. بدين ترتيب تعداد زيادى از منافع دين و دنياى مردم به واسطۀ انجام شعائر دينى حج و ركن پنجم از اركان دين مبين اسلام، تحقق يافت. ارتباط علمى و فرهنگى ميان دانشمندان و علماى جهان اسلام تنها يكى از دستاوردها و منافع مباركى بود كه انجام فريضۀ حج در پى د اشت.
در نتيجۀ ديدار دانشمندان مسلمانان به طور كلى و علماى مغرب به شكل ويژه با برادران مسلمان و دانشمند خود در مكه و مدينه، سرزمين حجاز و اين دو شهر به كعبۀ آمال طلاب و شيفتگان دانش - از سرتاسر جهان اسلام - در حوزه هاى دينى، علمى و فرهنگى تبديل شد. فريضۀ حج نيز از زمانى كه توسط خداوند متعال بر امت محمد (ص) واجب شد، يكى از مهم ترين عواملى به شمار مى رفت كه در تقويت اتحاد، همبستگى و همكارى امت اسلامى در همۀ زمينه ها كمك كرده است.
امت اسلامى - بحمد الله - تا دورۀ معاصر، هنوز هم از ثمرات اين ركن بزرگ اسلام؛ يعنى «حج بيت الله الحرام» بهره مى برند. اين منافع تا زمانى كه حجاج بيت الله الحرام و عمره گزاران و زائران مسجد رسول الله (ص) به اين سرزمين سفر كنند، ادامه خواهد داشت و رو به فزونى خواهد گذاشت. حاجيان و زائران اين سرزمين نيز فوايد و منافع اين سفر را درك كرده و با انگيزۀ رسيدن به اجر و ثواب از خداوند - عزّ وجلّ - و نيل به فضايل حج، براى شركت در كاروان هاى حاجيان با يكديگر رقابت مى كنند. اشتياق ديدار بيت الله الحرام، نماز خواندن در آن، ديدن كعبه و طواف كردن گرد آن، نوشيدن آب زمزم، سعى بين صفا و مروه و پيروى از سنت خاتم الانبياء و المرسلين (ص) به آنان انگيزه ا ى دو چندان مى د هد و اميد رسيدن به مدينۀ منوره، نماز خواندن در مسجد شريف نبوى و پس از آن سلام دادن به بهترين