75مغرب عربى بردند. ¹

براى مثال در بزرگ ترين دائرة المعارف معاصر «تاج العروس من جواهر القاموس» مى بينيم كه شيخ مرتضى زبيدى، پيشواى دانشمندان علوم زبان عربى در قرن دوازدهم هجرى، شاگرد ابوعبد الله محمد بن طيب شرقى فاسى (متولد 1170ق.) و محمد حسنى بليدى جزائرى بوده است.

مستحكم ترين روابط و عميق ترين پيوندها ميان شرق جهان اسلام و كشورهاى مغرب عربى به دست دانشمندانى ايجاد شد كه هر ساله به صورت گروهى و فردى از مغرب به حج مى رفتند يا از شرق جهان اسلام براى پيوستن به دربار سلاطين مغرب به اين كشورها سفر مى كردند؛ يكى از اين پادشاهان، سلطان منصور السعدى بود كه آغوش دربار او به سوى دانشمندان بزرگ و نوابغ علمى مكۀ مكرمه، مدينۀ منوره، قدس، مصر، شام، عراق و. . . باز بود. در اين ميان، اسلام و عرب بودن تنها ابزار عبور از مرزهاى شرق به غرب و بالعكس به شمار مى رفت. دو شاخصه ا ى كه توان و قدرت ارتباط علمى ميان دانشمندان مسلمان در اين كشورها را افزون كرده بود. ²

سرزمين هاى معروف به اندلس نيز از اين ارتباط علمى دانشمندان مغرب عربى بهره بردند. ميان دانشمندان مغرب و سرزمين اندلس ارتباط علمى محكمى وجود داشت. به گونه ا ى كه انتقال دانشمندان ميان دو منطقه باعث شكوفايى و غناى جنبش علمى و فرهنگى گشت. افزون بر حلقه هاى دانش و درس كه در مساجد و مدارس برگزار مى شد، جنبش تأليف و تصنيف كتاب در علوم مختلف نيز فعال شده بود. ³

اشارۀ گذرا و مختصرى كه به تلاش هاى علمى دانشمندان مغرب عربى داشتيم، بيانگر اقدامات گرانسنگى است كه آنان در زمينۀ دانش، آموزش، افتاء، قضاوت، تبليغ و هدايت مردم در كشورهاى مختلف اسلامى به ثمر رسانده ا ند. دانشمندان در خلال سفر حج يا سفرهاى علمى خود، از كشورهاى اسلامى عبور كرده يا در آن‌ها سكونت نمودند و به نشر دانش ميان مسلمانان پرداختند. آثار و اقدامات گرانقدر اين دانشمندان به گونه ا ى است كه تأثير و منافع آن هنوز گواهى صادق بر برترى و فضل آنان تا دورۀ معاصر به شمار مى رود. دستيابى به اين دستاوردها، تنها گوشۀ كوچكى از ثمرات و منافع سفر به مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره به منظور اداى فريضه حج و زيارت مسجد رسول الله (ص) است. در سايۀ اين سفر مقدس در طول تاريخ دستاوردهاى بزرگى به دست آمده كه ارتباط علمى ميان دانشمندان مغرب عربى و علماى مكه و مدينه نمونه ا ى از آن است.