72منابع تاريخى در بارۀ ارتباط علمى بين علماى مدينۀ منوره و مكۀ مكرمه و بين دانشمندان مغرب عربى از طريق سفرهاى علمى از كشورهاى مشرق جهان اسلام به كشورهاى مغرب اشاره داشته ا ند؛ اما هيچ مقايسه اى ميان دستاوردهاى اين دانشمندان در ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد شريف نبوى در طول سال و در موسم حج به شكل خاص انجام نشده است. دانشمندان بزرگوار مغرب عربى، همواره براى انجام يكى از اركان اسلام وعبادت خداوند متعال و زيارت مسجد شريف رسول الله (ص) به سرزمين حجاز سفر مى كردند. اين امر به افزايش سفرهاى آنان به سرزمين وحى به شكل مستمر و با تعداد زياد در موسم حج به منظور اطاعت از خداوند متعال و پيروى از سنت رسول الله (ص) كمك كرد. افزون بر اين، آنها در طى مسير خود براى انجام عبادت بزرگ حج و همچنين در طول مدت اقامت خود در مكۀ مكرمه، مشاعر مقدسه و مدينۀ منوره احساس لذت، آرامش روانى و خوشبختى فراوانى داشتند؛ زيرا همزمان به طاعت خداوند، عبادت، تحصيل علم، ايجاد ارتباط علمى و فرهنگى، تحقق وحدت و اخوت منحصر به فرد با حاجيان بيت الله الحرام و دانشمندان هم سطح خود از ديگر كشورهاى اسلامى مشغول بودند. با دقت به اين نكته كه همۀ اين رخدادها در ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد النبى (ص) به وقوع مى پيوست.
آنچه بايد به آن توجه داشت، كم بودن مسافران از سمت شرق جهان اسلام به سوى كشورهاى مغرب عربى بود. اين امر چند دليل داشت؛ از جمله اوضاع نابسامان داخلى و سياسى اين كشورها در برخى از برهه هاى زمانى، ترس و عدم امنيت جانى به دليل سلطۀ ناوگان هاى دريايى مسيحى بر آب ها و سواحل بخش زيادى از درياى مديترانه و اقدامات خصمانه و مستمر اين ناوگان ها و همچنين حملات و تجاوزهاى دزدان دريايى در سطح اين دريا و در بندرگاه ها.
براى مثال مى توان به حملۀ دزدان دريايى به شيخ ابراهيم بن خلف سنهورى اشاره كرد كه هنگام سفر از شهر دمشق به كشور تونس با اين حادثه مواجه شد و پس از رهايى از چنگ اسارت، مدتى را در مغرب سپرى كرد. 1
البته از ديد نگارندۀ اين مقاله، يكى ديگر از عوامل كم بودن سفرهاى علمى علماى مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره به كشورهاى مغرب عربى اين بود كه دستاوردى كه از طريق سفر به اين كشورها و ديدار با اساتيد و ديگر علماى كشورهاى مغرب عربى مى توانست براى دانشمندان و طلاب مكه و مدينه حاصل شود؛ به فضل خداوند و در خلال سفرهاى زيارتى و علمى دانشمندان مسلمان مغربى و ديگر كشورها به بيت الله الحرام و مسجد شريف نبوى در مدينۀ منوره حاصل مى شد. بدين ترتيب خداوند زحمت سفر و هجرت علماى حجاز، براى طلب علم را با سفر دانشمندان و علماى ديگر بلاد