68همين امر باعث تقويت پيوند برادرى در ميان مسافران در خلال سفر حج و پس از آن مى شد.
عبد الله بن محمد عياشى - نويسندۀ سفرنامۀ معروف «ماء الموائد» - مى گويد كه در دورۀ اقامت چند ساله ا ش در منطقۀ حجاز، افزون بر دانشمندان اهل مغرب، كه در آن دوره، در مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره اقامت داشتند؛ مانند عيسى ثعالبى؛ 1از اساتيدى چون زين العابدين طبرى، عبد الله باقشير، على بن جمال، عبدالعزيز زمزمى، ابراهيم كردى و حسن عجمى كسب علم و معرفت كرده است.
در مسير اين سفر به مكۀ مكرمه كه به منظور اداى فريضۀ حج انجام مى شد، عياشى در معيت گروهى الجزائرى بود كه بزرگ آنان عبد الكريم الفكون نام داشت. عياشى ايدۀ تأليفات خود را از وى الهام گرفت. عياشى همچنين نزد گروهى از دانشمندان فلسطين نيز علومى آموخت؛ از جمله شيخ عبد العزيز نفاتى تونسى كه قاضى القضات شهر قدس در آن زمان به شمار مى رفت.
عياشى در سفرنامۀ خود از علاقۀ شديدش به زيارت بيت المقدس در فلسطين و نماز خواندن در آن سخن گفته است. وى مى گويد در كنار خانۀ كعبه و در محل ملتزم 2از خدا خواسته كه او را براى انجام اين زيارت يارى كند. خداوند نيز دعاى او را اجابت كرده است. 3
منابع تاريخى مكۀ مكرمه اشاره هايى به نقش شايان توجه دانشمندانى دارد كه به شهرهاى مدينۀ منوره و مكۀ مكرمه آمده ا ند يا در آن شهرها اقامت گزيده ا ند و با تلاش هاى خود سهم بسزايى در نهضت علمى داشته ا ند. يكى از مهم ترين تلاش ها و اقدامات اين دانشمندان تدريس در رواق ها و صحن هاى مسجد الحرام، مسجد شريف نبوى و محل اقامتشان بود. تأثير اين فعاليت هاى علمى در آثار مكتوب و تأليفات علماى مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره به راحتى مشهود است. علماى مكه و مدينه از علم دانشمندان كشورهاى مغرب عربى اقتباس كرده و بهره بردند و از آن به نيكى ياد كردند و دانشمندان مقيم و مسافر اين شهرها را ستودند. اجازه نامه ها، تأليفات علمى و خاطرات شخصى بيانگر دستاوردهاى علمى اين ديدارها در ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد شريف نبوى است. نام اين دانشمندان بزرگ كه براى انجام مناسك حج به مكه سفر كرده ا ند در كتاب هاى مخصوص احوال و آثار دانشمندان؛ مانند كتاب «الجواهر الحسان في تراجم من لقيته من الأساتذة والخلان» نوشتۀ شيخ فقيه زكريا بن عبد الله بن بيلا المكى (متولد 1413ق.) ذكر شده است. 4
از جمله دانشمندان كشورهاى مغرب عربى كه به مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره سفر كردند و در آنجا و ديگر سرزمين هاى اسلامى - در راه رسيدن به مكه و همچنين هنگام بازگشت - به تدريس مشغول شدند مى توان به نام هاى زير اشاره كرد:
شيخ محمد بن على دهان غرناطى؛ در مكه، مصر و شام درس خواند. شغل او