142نقد:
ابن تيميه بين مفهوم وجود مطلق و وجود مطلق خارجى، به معناى سعۀ وجودى، تفاوتى نمىگذارد اما آنچه برخى از عارفان و حكيمان از وجود مطلق اراده كردهاند، مرادشان حق تعالى است كه در اعلا مرتبۀ وجود است و حقيقتش ذاتى اوست. 1وجودى محض و منزّه از هر قيد و محدوديتى است. عرفا اطلاق ذاتى را به كلّى طبيعى تشبيه كردهاند و از مسير كلى طبيعى وارد بحث اطلاق ذاتى شده ا ند. 2پس چنين نيست كه وجود مطلق همان كلى طبيعى باشد بلكه اطلاق ذاتى اشاره به مرتبها ى از وجود حق دارد كه منزه از هر حكم و وصف و اضافها ى است؛ چنان كه قونوى شاگرد ابن عربى مىنويسد:
«إعلم أنّ الحقّ من حيث اطلاقه الذاتى لا يصح أن يحكم عليه بحكم أو يعرف بوصف أو يضاف إليه بنسبه ما من وحده أو وجوب وجود أو مبدئية أو اقتضاء ايجاد أو صدور اثر أو تعلّق علم منه بنفسه أو غيره؛ لأنّ كل ذلك يقضى بالتعيّن والتقيّد» .
3
«بدان كه درست نيست بر حق وجود مطلق از حيث اطلاق ذاتىاش حكمى بار شود و يا به وصفى معرفى گردد يا نسبتى مانند وحدت يا وجوب وجود يا مبدئيت يا. . . اضافه شود؛ زيرا هر يك از اينها اقتضاى تعيّن و تقيد دارد و اينها با اطلاق ذاتى منافات دارند.»
ميرزا هاشم اشكورى نيز كه از شارحان نصوص است، اطلاق ذاتى را به معناى عدم اعتبار هر گونه قيد دانسته است، چنين اطلاقى اختصاص به خداى سبحان دارد. 4
اگر چه گاهى مرادشان از موجود مطلق، مفهوم عامى است كه مقسم واجب و ممكن است؛ چنانكه خواجه طوسى در شرح اشارت گفته است. 5نتيجه اينكه بين مفهوم وجود مطلق و مصداق وجود مطلق تفاوت است اما ابن تيميه ازاين نكته غفلت كرده است.
2. رابطه وجود و ماهيت؛
ابن تيميه بين وجود و ماهيت در خارج وحدت قائل است و تفاوت آن دو را در ذهنى بودن ماهيت و خارجى بودن وجود مىداند و مىنويسد:
«أنّ الماهية هي ما يرتسم في النفس من الشيء والوجود هو نفس ما يكون في الخارج منه» ؛
6
«ماهيت چيزى است كه از شىء در نفس نقش مىبندد اما وجود نفس بودن شىء در خارج از ذهن است.»
ابن تيميه در ادامه مىنويسد: مفهوم وجود و ماهيت، امور ذهنى هستند اما موجود، خارجى است و هرگاه وجود و ماهيت هر دو در ذهن باشند، ماهيت همان موجودات است؛ يعنى اين همانى بين آن دو برقرار است. همچنين هرگاه هر دو در خارج مورد توجه قرار گيرند، بينشان اين همانى برقرار است و هرگاه يكى ذهنى و ديگرى خارجى باشد، ماهيت غير از وجود است؛ يعنى ماهيت، ذهنى و وجود، خارجى است 7و در ادامه مىنويسد: