145در ادامه مىنويسد:
«اين عبرت كه قرآن هم در دنبال بعضى قصهها، انسان را بدان دعوت مىكند. . . در نزد مسلمين از قديم فايدۀ عمدۀ تاريخ محسوب بوده است. . . وگذشتۀ يك قوم و يك فرد براى قوم و فرد ديگر مىتواند تجربهاى سودمند باشد.» 1
نتيجه اينكه تاريخ يك منبع معرفتى انسان است براى فهم عقايد فرهنگ و شيوۀ زندگى گذشتگان علل پيشرفت و پسرفت اقوام و ملل و اشخاص گذشته. اما آنچه در اين بحث مهم است به رسميت شناختن تاريخ به عنوان يك منبع معرفت در كلام است.
جايگاه تاريخ در علم كلام:
بديهى است كه علم كلام در پارهاى از مسائل، از رجوع به تاريخ بىنياز است؛ مسائلى مانند اثبات مبدأ و شناخت اوصاف الهى و معاد، به نحو اجمالى، امرى است عقلى كه با تدبّر در آيات آفاقى و انفسى به دست مىآيد اما اثبات وجود شخص نبى و اوصياى نبى براى مردمى كه معاصر پيامبر و اوصياى او نبوده و خود مشاهدۀ جمال آنان نكرده و سخن آنان را به گوش خويش نشنيدهاند، مستند به گزارش اصحاب و نسلهاى بعد تا امروز است.
محققان در بيان منابع معرفت كلامى بيشتر بر عقل، كتاب و سنت تأكيد مىكنند، اما همانگونه كه اشاره شد براى نسلى كه معاصر پيامبر نبودند، اثبات شخص نبى گرامى (ص) و اثبات اينكه آيا او براى خويش جانشينى تعيين كرد يا خير، يك امر تاريخى است؛ به عنوان نمونه آيا حادثه غدير خم در زمان حيات پيامبر رخ داده است يا خير؟ آيا پيامبر در سال دهم هجرت به حج مشرف شدهاند يا نه؟ آيا شخصى به نام على بن ابىطالب در 14 قرن قبل، در سرزمين حجاز وجود داشته؟ آيا وى داماد پيامبر بوده است؟ آيا پيامبر گرامى (ص) او را به جانشينى خويش برگزيده است؟ آيا امير مؤمنان امام حسن مجتبى را امام پس از خويش نصب كرده است؟ همچنين آيا امام حسن مجتبى چنين كارى را نسبت به امام حسين عليه السلام انجام داده است و آيا ساير امامان شيعه اماميه چنين كارى انجام دادهاند؟ همين سؤالات دربارۀ خلفاى راشدين در اهل سنت و ساير خلفاى اموى و عباسى قابل طرح است.
گفتنى است كه علم تاريخ غير از علم حديث و دو علم فرع بر آن؛ يعنى علم رجال و علم درايه است. همانگونه كه گذشت، اين دو علم دربارۀ صحت صدور سخن و متن سخن معصوم بحث مىكنند اما علم تاريخ دربارۀ وجود شخص معصوم در زمان خاص و وقايع رخ داده در زمان آنان سخن مىگويد؛ به عنوان نمونه، وقتى از حادثۀ غدير سخن مىگوييم، يكى بحث از اثبات وقوع چنين حادثهاى در آن روز و آن محل است، ديگرى بحث از سخنرانى پيامبر گرامى اسلام است؛