172
3. جريان‌هاى فكرى و فرهنگى در شيعه:
شيعه در طول تاريخ خويش، به صورت يك مجموعۀ كامل ظهور و بروز داشت؛ يعنى هم ديدگاه سياسى داشت و هم يك مكتب اعتقادى و اخلاقى و فقهى. امامان شيعه از اميرمؤمنان تا امام صادق و امام هشتم و ديگر ائمه، بيشتر در فكر تشكيل جامعۀ اسلامى بودند كه آدميان در آن سير إلى الله داشته باشند و در اين راستا تشكيل حكومت الهى را بسترى مى‌دانستند كه مى‌توانست زمينه‌ساز اين حركت تكاملى و سير معنوى باشد.
از اين رو بيشتر تلاش ائمه در طول تاريخ، فرهنگى بوده است و اميرمؤمنان هم كه چند سال حكومت جامعۀ اسلامى را در دست داشت بركار فرهنگى بيش از كار سياسى - نظامى اهميت مى‌داد، حتى وقتى در جنگ جمل كسى از آن حضرت دربارۀ معناى توحيد مى‌پرسد، حضرت با رويى گشاده به پاسخ مى‌پردازد. 1
نهج‌البلاغه على (ع) گرچه پاره‌اى از سخنان آن حضرت است كه سيد رضى از لابلاى صفحات تاريخ گرد آورده، اما همين سخنان نشان از اهتمام آن حضرت به آگاهاندن جامعۀ اسلامى در ابعاد مختلف اعتقادى، اخلاقى و سياسى بوده است. صحيفۀ سجاديۀ امام زين‌العابدين، اصول و فروع كافى و عيون اخبار الرضا و ديگر كتابهاى حديثى برجاى مانده از امامان شيعه نشان‌دهندۀ اهميت مسائل اسلامى در نزد آن بزرگواران بوده است.
بعد از حيات ائمه نيز شيعه در ابعاد مختلف كلامى - فلسفى، اخلاقى و عرفانى و فقهى حيات خويش را ادامه داد و فقيهان، فيلسوفان، متكلمان و عارفان و محدثان فراوانى را در دامان خويش پرورش داد كه ذكر نام آنان در هر بخش مستلزم فرصت بسيار است، ناگزير به بيان نام چند تن از متكلمان به مناسبت بحث بسنده مى‌كنيم:
على بن اسماعيل بن ميثم تمار (اولين متكلم شيعه كه در مسائل كلامى كتاب تأليف كرد) ، 2مؤمن الطاق، هشام بن الحكم، هشام بن سالم، حمران بن اعين، فضل بن ابوسهل بن نوبخت و فضل بن شاذان نيشابورى از اصحاب امامان و متكلمان معاصر امامان بوده‌اند. 3
در دوران غيبت نيز شاهد متكلمان بزرگى مانند: شيخ صدوق، شيخ مفيد، سيد مرتضى علم‌الهدى، شيخ طوسى، خواجه نصير طوسى، علامه حلّى، فاضل مقداد سيورى، فياض لاهيجى، فيض كاشانى و. . . هستيم كه هريك با خلق آثارى ارزنده در پيشبرد كلام اسلامى و معرفى مذهب تشيع نقش وافرى داشتند. 4