27
مقدمه
از ابن عباس روايت شده كه گفت: آيۀ شريفۀ (مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتامَى وَ الْمَساكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ. . .) در بارۀ اموال كفار «اهل قرى» نازل شد و آنان عبارت بودند از بنو نظير و بنو قريظه (از اهالى مدينه) ، و «اهل فدك» كه سرزمينى است در سه ميلى مدينه، و اهل خيبر و دهات عرينه و ينبع كه خداى تعالى اختيار اموال اينان را به پيامبرخدا (ص) سپرد تا به هر نحوى كه خواست در آن حكم كند و خبر داد كه تمامى اين اموال ملك شخصى او است و لذا در پاسخ آن عدهاى كه اعتراض كردند: چرا اين اموال را تقسيم نمىكند؟ آيۀ مذكور نازل شد. 1
ادّلۀ بسيارى بر اين مطلب دلالت مىكند كه پيامبر (ص) «فدك» را به دخترش حضرت فاطمه (س) بخشيد و تا زمان رحلت حضرت رسول (ص) به مدت سه سال «فدك» در ملكيت و اختيار حضرت زهرا (س) بود.
آيات: (وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ) 2و (فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ) 3مربوط به اعطاى فدك به حضرت فاطمه (س) است. 4
امام صادق (ع) مىفرمايد: پيامبر (ص) پوستى طلب كرد و به على (ع) فرمود: «بنويس فدك هديهاى از پيامبر خدا براى فاطمه است و بعد حضرت على و غلام خود «رباح» و اُمّ ايمن را بر اين مسأله شاهد گرفت.» 5
اين املاك چه در دست رسول الله (ص) باشد و چه در دست امير المؤمنين يا حضرت زهرا (س) از نگاه علماى انساب و مورخان، به آن «صدقات الرسول» و يا «صدقات على» گفته مىشد. براى نمونه: فخر رازى پس از معرفى يكى از نوادگان امام حسن (ع) كه متولّى صدقات رسولالله (ص) بود 6يا در بارۀ شخص ديگرى كه اين منصب را داشت، مىنويسد:
«كَانَ يَلِي صَدَقَاتِ عَلِيّ وَ صَدَقَاتِ فَاطِمَة وَ هِيَ فَدَك» 7يا از عمر اشرف كه بدون شك متولى فدك بوده، با عنوان «كَانَ يَلِي صَدَقَاتِ عَلِيّ (ع)» ياد شده است. 8
ازاينرو، آنچه ميان علويان مطرح بوده، توليت تمام صدقات رسول الله (ص) را امام على